Podstawy formatowania
scenariusza
Czcionki, marginesy, nagłówki scen, parenthetical, opis akcji — format scenariuszowy nie jest przypadkowy. To narzędzie komunikacji z całą ekipą filmową.
Dlaczego format ma znaczenie?
Scenariusz nie jest powieścią ani dramatem teatralnym — to dokument techniczny. Czyta go reżyser, operator, producent, kierownik planu, castingowiec i dziesiątki innych osób. Każda z nich szuka w nim innych informacji. Standaryzowany format pozwala im wszystkim szybko znaleźć to, czego potrzebują.
Scenariusz napisany „na oko" — inną czcionką, bez nagłówków scen, z dialogiem wciśniętym do marginesu — sygnalizuje niedoświadczenie autora, zanim ktokolwiek przeczyta pierwsze zdanie.
Czcionka, rozmiar i marginesy
| Czcionka | Courier New (lub Courier Prime) | Monospace — każda litera ma tę samą szerokość |
| Rozmiar | 12 pt | Zawsze, bez wyjątków |
| Interlinia | 1 (single) | Nie 1,5 — to nie praca naukowa |
| Margines lewy | 3,8 cm (1,5 cala) | Szerszy ze względu na bindowanie |
| Margines prawy | 2,5 cm (1 cal) | |
| Margines górny | 2,5 cm (1 cal) | |
| Margines dolny | 2,5 cm (1 cal) | |
| Wyrównanie | Do lewej (nagłówki, akcja) | Dialog — centrum strony |
Dlaczego Courier? Bo jest monospace — każda litera zajmuje dokładnie tyle samo miejsca. Dzięki temu działa reguła 1 strona = 1 minuta. Zmień na Arial i proporcja przestaje działać.
1 strona = 1 minuta na ekranie
Przy zachowaniu standardowego formatu (Courier 12pt, właściwe marginesy) jedna strona scenariusza odpowiada mniej więcej jednej minucie gotowego filmu. To oznacza:
Krótki metraż
10–15 str.
10–15 min
Pół godziny
25–30 str.
sitcom, animacja
Godzinna seria
45–55 str.
dramat serialowy
Pełny metraż
90–120 str.
standardowy film
Producenci i redaktorzy scenariuszy natychmiast oceniają długość tekstu zanim go przeczytają. Komedia romantyczna na 160 stron? Nikt nie otworzy. Scenariusz horrorowy na 80? Może za krótki. Format pozwala błyskawicznie ocenić skalę projektu.
Nagłówki scen (sluglines)
Nagłówek sceny zawsze pisany WIELKIMI LITERAMI i składa się z trzech elementów: lokacja (wnętrze/plener), miejsce akcji, pora dnia.
INT. MIESZKANIE MARKA — NOC
Opis akcji...
EXT. RYNEK STAREGO MIASTA — ŚWIT
Opis akcji...
INT./EXT. SAMOCHÓD / ULICA — DZIEŃ
(sceny rozgrywające się jednocześnie w środku i na zewnątrz)
Dobrze
- INT. KUCHNIA — DZIEŃ
- EXT. LAS — NOC
- INT. KOMISARIAT, POKÓJ PRZESŁUCHAŃ — WIECZÓR
Źle
- Kuchnia, dzień
- W środku, gdzieś w lesie, jest noc
- int. mieszkanie/noc
INT. = interior (wnętrze) · EXT. = exterior (plener). Pora dnia: DZIEŃ / NOC / ŚWIT / ZMIERZCH. Nie pisz konkretnych godzin — to nie harmonogram planu.
Co jest — a co nie jest — dobrym opisem akcji
Opis akcji (action lines) powinien opisywać to, co widz zobaczy i usłyszy na ekranie. Nic więcej. Scenariusz nie jest miejscem na przemyślenia postaci, historię ich dzieciństwa ani instrukcje dla reżysera.
Dobrze
- Marek (40) wchodzi do kuchni. Zatrzymuje się. Na stole leży otwarta koperta.
- Kaśka płacze. Odwraca się tyłem do kamery.
- Cisza. Tylko tykanie zegara.
Źle
- Marek, który od lat cierpi z powodu rozstania z żoną, wchodzi do kuchni czując, że coś jest nie tak.
- Kamera zbliża się na twarz Kaśki w slow-motion z rozmytym tłem.
- W tym momencie widz powinien zrozumieć, że coś jest nie tak.
Zasady dobrego opisu akcji:
- Pisz w czasie teraźniejszym: "Marek wchodzi", nie "Marek wszedł"
- Krótkie akapity — max 3–4 linijki. Długi blok tekstu = wolne tempo
- Opisuj tylko to co widać/słychać — emocje przez działanie, nie wyjaśnienie
- Unikaj "my see" ("widzimy"), "the camera" — nie reżyseruj na papierze
- Pierwsze pojawienie się postaci — IMIĘ WIELKIMI LITERAMI i wiek w nawiasie
Dialogi i parenthetical
Blok dialogowy składa się z trzech elementów: nazwy postaci (wyśrodkowane, wielkie litery), opcjonalnego parenthetical i tekstu wypowiedzi.
MAREK
(szeptem)
Wiedziałem, że tu wrócisz.
ANNA
Nie masz pojęcia co wiem, a czego nie.
Parenthetical — kiedy używać:
- Gdy intonacja jest nieoczywista i zmienia sens kwestii
- Gdy postać mówi do konkretnej osoby w grupie: (do Marka)
- Głos z zewnątrz ekranu: (V.O.) lub (O.S.)
Parenthetical — kiedy NIE używać:
- Gdy emocja wynika z treści kwestii — aktor to wie sam
- Jako opis gry aktorskiej: (z uśmiechem na twarzy, patrząc w okno)
- Przy każdej kwestii — to sygnał nieufności wobec tekstu i aktora
V.O. (Voice Over) = narracja, głos myśli, komentarz. O.S. (Off Screen) = postać jest w tej scenie, ale poza kadrem. To nie to samo — V.O. to często głos z innego czasu lub miejsca.
Programy do pisania scenariuszy
Dobry program formatuje automatycznie — wcięcia, nagłówki, bloki dialogowe. Pisanie scenariusza w Wordzie to przepis na frustrację.
Final Draft
Windows / macOS · Płatny (~300 USD)
De facto standard w Hollywood i coraz szerzej w Polsce. Format .fdx jest akceptowany przez większość producentów. Drogi, ale warto jeśli piszesz zawodowo. Eksportuje do PDF bez utraty formatowania.
Polskie znaki: wersje 9–11 na Windows mają znany problem z renderowaniem liter ą, ę, ó, ś, ź, ż — mogą wypadać przy imporcie lub eksporcie. Final Draft 12 poprawił obsługę UTF-8, ale warto zawsze sprawdzić PDF po eksporcie. Jeśli masz problemy — użyj Fade In lub Fountain.
Fade In
Windows / macOS / iOS · ~80 USD
Tańsza alternatywa dla Final Draft. Obsługuje formaty .fdx i .fountain. Solidny, prosty interfejs, synchronizacja z chmurą. Dobry wybór dla scenarzystów na każdym etapie kariery. Pełna obsługa polskich znaków.
WriterDuet
Przeglądarka · Freemium
Idealne do pisania w parach — dwóch autorów edytuje jednocześnie jak w Google Docs. Darmowy plan wystarczy do większości projektów.
Celtx (stara wersja)
Legacy · przed 2017 r.
Przez lata był bezpłatnym standardem w Polsce. Stara wersja desktopowa (do pobrania z archiwów) wciąż działa i jest darmowa. Nowy Celtx to subskrypcja online — wiele osób woli starą wersję. Jeśli masz pliki .celtx — nasza platforma potrafi je odczytać.
⚠️ Stara wersja na Windows może wymagać ustawienia kodowania CP1250 dla poprawnego wyświetlania polskich znaków.
Fountain (.fountain)
Otwarty format tekstowy · Darmowy
Scenariusz jako zwykły plik tekstowy ze specjalną składnią — działa w każdym edytorze, świetny do archiwizacji i wersjonowania w git. Aplikacje: Highland 2 (macOS), Slugline, plugins do VS Code, Sublime Text i innych.
1-szy Draft
Jakie formaty przyjmuje platforma?
Writers' Room — przesyłanie tekstów
Zalecany — zachowuje formatowanie na każdym urządzeniu
Final Draft — pełna obsługa
Otwarty format tekstowy
Table Reading — czytanie z podziałem na role
Final Draft — automatyczne wykrywanie postaci
Otwarty format — pełna obsługa parsera
Stary Celtx desktop — obsługiwany
PDF nie jest obsługiwany przez Table Reading. Parser musi odczytać strukturę scenariusza (nagłówki scen, kwestie postaci) z kodu pliku — PDF tego nie umożliwia. Masz tylko PDF? Otwórz go w Final Draft lub Fade In i wyeksportuj do .fdx lub .fountain.
Co dalej?