Dramat sądowy jest jednym z najczystszych gatunków warsztatu, bo daje scenarzyście wszystko, czego wymaga klasyczna tragedia: zamkniętą przestrzeń, przymusowy konflikt, jedną decyzję na końcu i mowę końcową jako klimaks.
Wizualnym źródłem gatunku jest Phryne przed Areopagiem Jean-Léona Gérôme'a (1861), wiszący w Kunsthalle Hamburg. Phryne, słynna ateńska heter z IV wieku p.n.e., została oskarżona o bezbożność (asebeia). Jej obrońca Hyperides — wybitny ateński mówca — nie wygłosił klasycznej mowy. Zerwał z Phryne szatę i pozwolił sędziom Areopagu zobaczyć, kogo skazują na śmierć. Phryne została uniewinniona. To jest warsztatowa esencja gatunku: w sali sądowej obraz waży tyle, co słowo, a moment wizualny może wygrać sprawę.
Tragedia grecka znała salę sądową od początku — Eumenidy Ajschylosa kończą się procesem Orestesa. Współczesny gatunek narodził się w telewizji: Twelve Angry Men Reginalda Rose'a (1954), w 1957 przeniesione do kina przez Lumeta z Henrym Fondą — dwunastu mężczyzn, jeden głos niewinny przeciw jedenastu winny, i półtorej godziny zmiany opinii. Klasyczne minimum gatunku.
Klasyczny kanon ma kilka filarów. Anatomy of a Murder Premingera (1959) ustawił szablon procesu o zabójstwo. To Kill a Mockingbird (1962) z Gregorym Peckiem jako Atticusem Finchem dał kanonowego obrońcę — moralnego, samotnego, walczącego z systemem. The Verdict Lumeta (1982, scenariusz David Mamet) pokazał upadłego adwokata granego przez Paula Newmana. A Few Good Men Reinera (1992, scenariusz Aarona Sorkina) dał kulturze cytat „You can't handle the truth” w ustach pułkownika Jessupa.
Współczesny kanon to Philadelphia (1993), Erin Brockovich (2000), Michael Clayton (2007), Marriage Story (2019, rozwód jako dramat sądowy) i Anatomia upadku Justine Triet (2023, Złota Palma) — każdy o nowym temacie: AIDS, korporacja, sumienie prawnika, prawda w małżeństwie.
W telewizji Law & Order (od 1990) jest matką wszystkich proceduralnych, a Better Call Saul (2015–2022) — prequel Breaking Bad — uczynił z sali rozpraw stałe tło dramatu charakteru.
W warsztacie obowiązuje pięć reguł dramatu sądowego. Pierwsza: zamknięta przestrzeń — sala rozpraw plus biura prawników. Druga: przymusowy konflikt — proces musi skończyć się wyrokiem, nikt nie wychodzi. Trzecia: stawka binarna — wina lub niewinność. Czwarta: mowa końcowa jako klimaks. Piąta: postać niezgody — jeden przysięgły lub obrońca kwestionujący pozorny konsensus (jak w 12 Angry Men).
Polska szkoła dramatu sądowego praktycznie nie istnieje. Najmocniejszą sceną jest Krótki film o zabijaniu Kieślowskiego (1988) — ale to moralitet, nie thriller prawniczy. Polski kanon czeka na swoje 12 Angry Men; po sporze o sądy 2015–2023 widz może być gotowy.
Pytanie warsztatowe: czy twoja sprawa ma jedną decyzję na końcu? Bez niej masz serial proceduralny, nie dramat. Dramat sądowy żyje z konkretnego momentu, w którym ławka mówi winny lub niewinny.