Kontrapunkt to technika z muzyki — niezależne głosy brzmiące razem — przeniesiona do opowieści: świadomie ustawiasz formę (obraz, muzykę, ton) wbrew treści, by ze zgrzytu rodziła się ironia albo komentarz, zamiast wzmacniać nastrój. Pogodna piosenka nad sceną przemocy; chrzest przecięty serią morderstw. Kontrast robi swoje: wyziębia przemoc, obnaża hipokryzję, tworzy czarny humor. Pułapka jest podwójna: z jednej strony ilustracyjność — wszystko gra do rymu: smutna muzyka do smutnych scen, groźny ton do groźnych zdarzeń; każdy element dopowiada to samo, dzieło jest jednotonowe, bo nigdy nie pozwalasz obrazowi i sensowi się rozejść. Z drugiej kontrapunkt na siłę — doklejasz przeciwną piosenkę albo zgrzytliwy ton dla efektu, bez ironicznej pointy; zgrzyt jest przypadkowy i brzmi jak tani chwyt z teledysku. Sekret: sięgaj po kontrapunkt, gdy luka coś mówi — gdy kontrast rejestrów obnaża, pogłębia albo ironizuje; większość rzeczy trzymaj zgodnie z treścią, a po zgrzyt sięgaj tam, gdzie dysonans niesie sens, nie sam styl.
Wizualną intuicję daje Ogród rozkoszy ziemskich Hieronima Boscha (ok. 1490–1510) — w jednym tryptyku rajska zieleń, ogród nagich uciech i tuż obok ogniste piekło kar. Ta sama ręka maluje rozkosz i grozę ramię w ramię — a sens rodzi zderzenie. To jest sedno: dwa rejestry obok siebie — rozkosz przy potępieniu — i mówi kontrast, nie pojedynczy obraz.
Kanon. Teorię audiowizualnego kontrapunktu dał Siergiej Eisenstein. Mistrzem ironicznej muzyki był Kubrick — beztroskie szlagiery nad okrucieństwem; u Coppoli chrzest przeplata się z zabójstwami, a sakrament oskarża rzeź; Tarantino puszcza skoczny przebój nad torturą. To nie ilustracyjna ścieżka, gdzie wszystko gra do rymu, ani ironia z wiedzy widza. Polski kanon: „Eroica” Andrzeja Munka — heroiczny, beethovenowski tytuł zderzony z nieheroiczną rzeczywistością wojennych epizodów; tytuł jest tu kontrapunktem.
Pięć reguł. Pierwsza: graj formą wbrew treści — obraz lub dźwięk przeciw akcji; sens rodzi luka, nie dopowiedzenie (zobacz osobny artykuł o regule pokazuj, nie mów). Druga: to nie ironia dramatyczna — tam widz wie więcej niż postać; tu zgrzyta rejestr, nie wiedza (zobacz osobny artykuł o ironii dramatycznej). Trzecia: kontrast ma coś znaczyć — beztroska melodia wyziębia przemoc, rytuał oskarża rzeź; zgrzyt bez pointy to hałas (zobacz osobny artykuł o symbolu). Czwarta: dźwięk bywa drugim głosem — motyw muzyczny puszczony wbrew obrazowi sam staje się komentarzem (zobacz osobny artykuł o motywie przewodnim). Piąta: lekki ton potrafi zwieść — pogoda przed ciosem usypia czujność, by cios zabolał mocniej (zobacz osobny artykuł o zmyłce).
Pytanie warsztatowe: spójrz na obraz, gdzie rozkosz sąsiaduje z grozą, i zapytaj o swoją scenę: jeśli zderzasz pogodną formę z mroczną treścią, czy ta luka coś mówi — obnaża, ironizuje, pogłębia? Czy to tylko zgrzyt dla zgrzytu? Kontrapunkt działa, gdy dysonans niesie sens, nie gdy ma być modny.