*Każda postać w scenariuszu musi mieć własny idiolekt — sposób mówienia, słownictwo, składnię, rytm. Gdy wszystkie brzmią tak samo, to nie postaci, tylko scenarzysta gadający sam do siebie. Najmocniejszy test dialogu: usuń imiona z dziesięciu stron i sprawdź, czy nadal wiesz, kto co mówi.*
Wizualną intuicję daje Wesele chłopskie Pietera Bruegla Starszego (1567), w Kunsthistorisches Museum w Wiedniu. Sto postaci w jednym kadrze — nie jedna masa ludowa, lecz sto osobowości. Panna młoda siedzi sztywno; mężczyźni z lewej żłopią piwo; chłopiec liże talerz; tragarze niosą drzwi z jedzeniem. Sto idiolektów ciał na jednym obrazie. Bruegel wiedział to, co Sorkin cztery wieki później: grupowa scena ma sens tylko wtedy, gdy każda osoba jest odrębna.
Tradycja idiolektu sięga Szekspira — Falstaff nie mówi jak Hamlet, Lear jak Iago. Dickens był mistrzem idiolektów klasowych i zawodowych, a Mark Twain w Przygodach Hucka Finna (1884) zrobił z mowy potocznej Południa osobny język literacki.
Filmowy kanon ma kilku mistrzów. Sorkin (The West Wing) — „Sorkinese”: szybki walk-and-talk i intelektualne tirady. Tarantino (Pulp Fiction) — pop-kulturowa poezja i tangentne monologi (Royale with Cheese). Mamet — Mamet-speak: przerwane zdania, krótki rytm. Coenowie (Fargo, The Big Lebowski) — regionalne dialekty, idiolekt jako geografia.
Współczesny serial podniósł poziom. W Succession każdy z Royów mówi zupełnie inaczej: Logan rzuca „fuck off” jak interpunkcję, Kendall korporacyjnym żargonem, Roman wszystko erotyzuje, Shiv strategicznie. Fleabag uczyniła zwroty do kamery częścią idiolektu, a w True Detective Rust mówi sentencjami, Marty — prosto.
Polski kanon. Bareja w Misiu — Ochódzki i Wąchocki mają różne słowniki (funkcyjny PRL-owski vs przedwojenny inteligencki). Pasikowski w Psach — postkomunistyczny męski, gangsterski rytm. Kondratiuk w Wniebowziętych (Himilsbach i Maklakiewicz) — dwa sposoby dygresji. Smarzowski w Weselu — wiejski idiolekt jako satyra.
W warsztacie obowiązuje pięć technik budowy idiolektu. Pierwsza: słownictwo z biografii — postać mówi słowami zawodu, klasy, regionu, pokolenia. Druga: składnia — Sorkin pełne zdania, Mamet krótkie cięcia. Trzecia: rejestr — formalny vs potoczny vs slangowy. Czwarta: tiki językowe — charakterystyczne frazy i wtrącenia. Piąta: tematy obsesyjne — o czym postać najczęściej mówi (Roman o seksie, Shiv o strategii, Logan o lojalności).
I żelazna reguła — test ukrytego mówcy. Weź dziesięć stron scenariusza, usuń imiona z kwestii. Czy nadal wiesz, kto co mówi? Jeśli tak — twoje postaci mają język. Jeśli nie — masz scenarzystę gadającego sam do siebie pod różnymi nazwiskami.
Pytanie warsztatowe: który idiolekt twojego protagonisty zostanie zapamiętany po roku? Sorkinese, Tarantinoese, Mamet-speak — wielcy scenarzyści tworzą języki, nie tylko postaci.