Monolog wewnętrzny jest osobnym narzędziem warsztatu — innym niż voice-over, dialog czy pokazywanie zamiast opowiadania. To sposób pokazania życia umysłowego postaci w medium, które z natury pokazuje tylko to, co zewnętrzne. Film to powierzchnia świata; monolog wewnętrzny to ukrycie pod nią. Scenarzysta musi wybrać, którą drogą wejdzie pod skórę.
Wizualną intuicję daje Dziewczyna z perłą Johannesa Vermeera (ok. 1665), w Mauritshuis w Hadze. Młoda kobieta odwraca głowę przez ramię, lekko otwierając usta. *Bez słów, bez akcji — a widz wie, że ona właśnie coś myśli.* Co dokładnie? Vermeer celowo nie precyzuje. To formuła całego warsztatu monologu wewnętrznego: pokazać, że pod powierzchnią coś się dzieje, nie przekazując treści dosłownie.
Literacka tradycja sięga końca XIX wieku. James Joyce w Ulissesie (1922) ustanowił strumień świadomości — monolog Molly Bloom jest jednym z najsłynniejszych w literaturze. Woolf rozwinęła technikę, a Faulkner w The Sound and the Fury (1929) dał czterech narratorów z odmiennymi monologami. Polski ślad: Schulz — poetycki monolog dziecka.
Film jako medium ma cztery techniki monologu wewnętrznego.
Pierwsza: voice-over jako monolog (zobacz osobny artykuł). W Taxi Driver (1976) dziennik Travisa Bickle'a jest dosłownie spisem myśli; w American Beauty mówi narrator-trup, w Trainspotting — Renton z dystansu.
Druga: wizualizacja myśli. Inside Out Pixara (2015) animuje emocje jako postaci, A Beautiful Mind (2001) wizualizuje schizofrenię Nasha, a Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004) zamienia pamięć w fizyczną przestrzeń.
Trzecia: mimika i ciało aktora. Technika Mad Men — Don Draper milcząco patrzy, a widz wie, co się w nim dzieje. Brando, De Niro, Day-Lewis grają to bez jednej kwestii — najtrudniejsza, wymaga aktora-mistrza.
Czwarta: rozmowa z samym sobą. Travis Bickle do lustra: „You talkin' to me?”. Narrator Fight Club (1999) rozmawia z Tylerem Durdenem, który jest nim samym; w BoJack Horseman monolog wewnętrzny napędza narrację.
Polski kanon. Kieślowski uprawia monolog wewnętrzny przez mimikę — Binoche w Niebieskim (1993) nie mówi o stracie, ale widz wie. Pawlikowski w Idzie i Zimnej wojnie — oszczędny monolog przez kadr. Wajda w Człowieku z marmuru — milcząca refleksja Agnieszki (Janda) jako kontrapunkt do polityki.
W warsztacie obowiązuje pięć reguł monologu wewnętrznego. Pierwsza: wybierz JEDNĄ technikę. Druga: dramatyczna funkcja, nie tylko psychologiczna — monolog ma popchnąć fabułę. Trzecia: nie powtarzaj tego, co widzimy — jeśli postać płacze, monolog nie mówi „jestem smutny”. Czwarta: monolog zmieniającej się postaci musi się ZMIENIAĆ. Piąta: rytm — fragmentaryczny, asocjacyjny, krótszy niż dialog.
Pytanie warsztatowe: czy twój monolog wewnętrzny brzmi inaczej niż dialog tej samej postaci? Jeśli brzmi tak samo — nie jest wewnętrzny, jest tylko ciszej wypowiedziany. Wewnętrzność ma własną gramatykę.