W każdym gatunku polskie kino próbuje się i potyka, ale w jednym osiąga światowy poziom — i robi to konsekwentnie od trzydziestu lat. Tym gatunkiem jest thriller.
Wizualną intuicję polskiego thrillera oddaje Błędne koło Jacka Malczewskiego (1895–97). Symbolista namalował figury wirujące wokół chłopca-artysty w nieskończonym tańcu historii i losu — polska trauma jako wir, z którego nikt nie wychodzi. Polski thriller wyrasta z tej samej intuicji: z historii, w których protagonista nie ma drogi powrotnej.
Gatunek narodził się w latach 90. Pasikowski w Krollu (1991) i Psach (1992) dał nowy typ bohatera: postsowieckiego gangstera-żołnierza, granego z lodowatą precyzją przez Lindę. Dialog był urywany, brutalny, męski — bez europejskiego odpowiednika. To pierwsza fala.
Drugą falę otworzył obyczajowy thriller lat 2000. Krauze w Długu (1999) oparł fabułę na autentycznej historii biznesmenów, którzy zabili wymuszającego haracz gangstera — to dla polskiego thrillera to, czym Fargo dla amerykańskiego: realistyczny, niski, oparty na konkretnej traumie. Smarzowski (Dom zły, Wołyń, Kler) czyni z Polski przestępcę.
Trzecia fala (lata 2010–2020) jest najbardziej zróżnicowana. Vega zbudował komercyjne imperium (Pitbull, Botoks) — krytyka gardzi, kasa kocha. Komasa (Sala samobójców, Boże Ciało) pchnął thriller ku psychologii i etyce, Matuszyński (Żeby nie było śladów) dał mu międzynarodową precyzję, a Hiacynt (2021) — PRL-owski thriller o polowaniu SB na gejów.
Dlaczego nam się udaje? Pięć powodów. Pierwszy: trauma historyczna — wojna, PRL, transformacja, korupcja — daje gotowy materiał. Drugi: tradycja realizmu społecznego od Wajdy do dziś uczy patrzeć bez ozdobników. Trzeci: mocna szkoła aktorska gra twardych ludzi bez patosu. Czwarty: niski budżet wymusza kreatywność — zostaje historia i postać. Piąty: polska natura — lasy, wsie, blokowiska, mokre miasta — jest przyjazna thrillerowi tak, jak zachodnie metropolie nie są.
Czego nam nie idzie? Międzynarodowy sukces komercyjny — poza Polańskim i Pawlikowskim. Sztampa brutalności jako głębi — pułapka Vegi, w którą wpada czasem nawet Smarzowski. I za mała różnorodność: brak polskiego horroru i thrillera psychologicznego w stylu Hitchcocka.
Wniosek dla piszącego dziś: uniwersalne przez konkret. Polski thriller nie sprzedaje się światu, gdy naśladuje amerykański, lecz gdy bierze lokalną traumę — transformację, układ, prowincję, granicę — i opowiada ją tak precyzyjnie, że widz w Seulu czy Madrycie rozpoznaje w niej własny lęk przed systemem. Platformy to przyspieszyły: Rojst czy Wielka woda pokazały, że bardzo polski materiał działa globalnie, jeśli ma czytelny gatunkowy szkielet.
Pytanie warsztatowe: jeśli piszesz polski thriller — czy wybierasz tradycję twardą (Pasikowski) czy obyczajową (Krauze, Smarzowski)? Wybór szkoły musi pasować do tematu. Twarda Pasikowskiego dla gangstera. Obyczajowa Krauzego dla rodziny. Nigdy odwrotnie.