Polowanie na klisze to osobny przebieg redakcji: tropisz frazesy — zwroty tak zużyte, że prześlizgują się przez czytelnika niezauważone, jak „dreszcz przebiegł jej po plecach”. Klisze są groźne, bo przy pisaniu wydają się naturalne — to droga najmniejszego oporu, pierwsza fraza z głowy — a to sygnał: jeśli przyszła bez wysiłku i słyszałeś ją sto razy, to pewnie klisza. Lekiem jest świadome polowanie: czytaj podejrzliwie, oznacz każdy gotowiec i zastąp świeżym, własnym obrazem. Silnik jest prosty: klisza to martwy język, który czytelnik przelatuje wzrokiem; konkretny obraz ożywia prozę i zmusza cię, byś naprawdę ZOBACZYŁ rzecz zamiast sięgać po wersję z półki. Pułapka jest podwójna. Nie widzisz własnych klisz, bo brzmią naturalnie — dopiero chłodne, podejrzliwe czytanie po przerwie wyłapie to, co wśliznęło się na autopilocie. Albo na odwrót: zastępujesz klisze wydziwianiem — napuszoną metaforą „patrzcie, jaki oryginalny” — a sztuczna świeżość jest równie zła; celem jest obraz precyzyjny, nie nowość dla nowości. Sekret: poluj na frazesy osobnym przejściem — nie ufaj zwrotowi, który przyszedł łatwo — i zastępuj je konkretem, nie wysilonym popisem; ani ślepota na gotowiec, ani naciągana zamiana.
Wizualną intuicję daje rycina prasy drukarskiej Stradanusa (ok. 1600) — warsztat, w którym tłocznia odbija setki identycznych kart. Nieprzypadkowo: słowo „klisza” pochodzi od drukarskiej matrycy, powielającej wciąż ten sam obraz. Tym jest frazes — gotowy odlew języka, odbijany bez namysłu, ten sam u wszystkich. To jest sedno: martwa matryca powiela, a żywe pisanie patrzy za każdym razem od nowa.
Kanon. Walka ze sztampą jest stara jak literatura — od retoryki dbającej o świeżość figury po modernistów, którzy chcieli „uczynić obcym” to, co spowszedniało. Zachodni warsztat ceni autorów, u których próżno szukać gotowca. Polski kanon: „Lokomotywa” Juliana Tuwima, gdzie język wykuto na nowo — ruch pociągu w samym dźwięku i rytmie, ani jednej zużytej frazy. Sztampa usypia, konkret budzi.
Pięć reguł. Pierwsza: klisza to nie tik — tik to twój powtarzalny nawyk, klisza zużycie wspólne (zobacz osobny artykuł o tikach językowych). Druga: łap je na zimno — frazes wyłapiesz dopiero podejrzliwym, chłodnym czytaniem (zobacz osobny artykuł o czytaniu na zimno). Trzecia: dystans odsłania automatyzm — po przerwie widać gotowce wpisane bezwiednie (zobacz osobny artykuł o dystansie przed redakcją). Czwarta: wymiana to praca na zdaniu — w miejsce klisze wstaw konkret, a to robota cyzelowania (zobacz osobny artykuł o cyzelowaniu zdania). Piąta: to osobny przebieg — polowanie na frazesy zrób jednym, dedykowanym przejściem (zobacz osobny artykuł o poziomach redakcji).
Pytanie warsztatowe: wróć do prasy Stradanusa, która tłoczy wciąż tę samą kartę, i przejrzyj tekst podejrzliwie: które zwroty przyszły zbyt łatwo, bo słyszałeś je sto razy? Zaznacz trzy i zastąp je czymś, co naprawdę zobaczyłeś — nie wydziwianiem, lecz konkretem.