Spec script i zlecenie to dwa przeciwne modele pracy. Spec piszesz z własnej inicjatywy: pełna kontrola, pełne prawa — i pełne ryzyko, bo robisz to za darmo, a większość speców nigdy się nie sprzedaje. Zlecenie odwraca układ: producent płaci ci za napisanie tego, co sam wymyślił, prawa zostają u niego, a ty służysz cudzej wizji. Jedno daje wolność bez pieniędzy, drugie pieniądze bez wolności — i większość karier stoi na tym drugim.
Wizualną intuicję daje Pracownia malarza (L'Atelier du peintre) Gustave'a Courbeta (1855, Musée d'Orsay). Na płótnie blisko sześciu metrów malarz w centrum maluje własny pejzaż, odwrócony plecami do nagiej modelki — symbolu sztuki akademickiej, czyli zamówienia. Po lewej świat codzienny, po prawej patroni i przyjaciele: Baudelaire, mecenas Bruyas. Artysta maluje to, co chce, otoczony rynkiem, który chciałby zamawiać co innego. To sedno wyboru: jury Wystawy Powszechnej odrzuciło obraz, więc Courbet postawił obok własny pawilon — czysty gest spec, zakład o siebie wbrew rynkowi.
Kanon rynkowy. Złota era spec to Hollywood przełomu lat 80. i 90.: Shane Black sprzedał Zabójczą broń jako spec, kolejne za rekordowe sumy; rynek rozgrzał się i ostygł. Dziś większość zawodowców żyje ze zleceń: przeróbek, dopieszczania cudzych scenariuszy, adaptacji znanych marek i otwartych zleceń, o które walczy się na rundzie spotkań. Spec stał się raczej próbką — wizytówką, która sprzedaje autora, nie projekt. W Polsce czystych sprzedaży spec jest niewiele: dominują zlecenia, koprodukcje, rozwój ze środków PISF i pokoje serialowe; spec to tu głównie tekst, który otwiera drzwi.
Pięć reguł. Pierwsza: spec to wolność na własne ryzyko — kontrolujesz wszystko, ale piszesz bez gwarancji zapłaty, a najczęstszym zwrotem jest nie sprzedaż, lecz reprezentacja, którą tekst ci załatwi (zobacz osobny artykuł o agencie i menedżerze). Druga: zlecenie to praca najemna — płacą ci z góry, ale prawa zostają u zlecającego, a ty służysz jego wizji i notatkom (zobacz osobny artykuł o przyjmowaniu uwag). Trzecia: spec sprzedaje się przez czytanie — trafia do czytelnika, dostaje coverage, a potem licytację lub opcję (zobacz osobny artykuł o coverage). Czwarta: zlecenia zdobywa się pitchem — na spotkaniach i przy otwartym zleceniu prezentujesz wizję cudzego materiału — wygrywa najlepszy pitch (zobacz osobny artykuł o pitchu). Piąta: nawet udany spec kończy się umową — opcja albo sprzedaż przenosi prawa i dopiero podpis zamienia tekst w pieniądze (zobacz osobny artykuł o opcji i prawach).
Pytanie warsztatowe: czy w tym projekcie malujesz własny pejzaż, czy spełniasz cudze zamówienie — i czy wiesz to, zanim usiądziesz do pisania? Courbet namalował swoje i przyjął odrzucenie jako cenę wolności. Spec to ten sam zakład: piszesz, na co masz ochotę, wiedząc, że rynek może powiedzieć „nie”. Zlecenie jest odwrotną umową — obie to legalne sposoby na życie z pisania, o ile nie mylisz jednej z drugą.