Świat bez przeszłości stoi na planie jak dekoracja wniesiona pięć minut przed pierwszym ujęciem. Ciężaru nie daje mu kronika, tylko rzeczy, których jego właśni mieszkańcy nie umieją sobie wytłumaczyć.
Głęboki czas poznaje się po drobiazgach, które fabule do niczego nie służą. Droga skręca w bok, bo omija fundamenty czegoś, czego dawno nie ma. W przysłowiu wraca imię króla, a zapytany o jego panowanie rozmówca wzrusza ramionami. Granica biegnie tam, gdzie biegnie, ponieważ ktoś przegrał wojnę zapomnianą już przez obie strony. Nazwa miesiąca upamiętnia bóstwo ze świątyni, która runęła dwieście lat temu i została w gruzach, a kalendarz trzyma się jej z przyzwyczajenia.
Nie chodzi jednak o to, żeby świat był stary na papierze. Data przy nazwie ery nie robi wrażenia, dopóki ktoś się na nią nie powoła w kłótni o miedzę. Przeszłość idzie do roboty w chwili, w której ustawia dzisiejsze sojusze, dzisiejsze urazy i dzisiejszy przebieg granicy — wcześniej jest ozdobnym aneksem.
Warstwy da się pokazać bez jednego zdania wykładu. Pięć płócien Dziejów imperium Thomasa Cole'a prowadzi tę samą dolinę od puszczy przez marmurowe miasto aż do pustki, a na ostatnim z nich zostaje już tylko zarośnięta pnączami ruina. W każdym z tych ujęć stoi nad rzeką ta sama skała, nietknięta przez puszczę, przez marmur i przez pożogę. Ziemia notuje epoki po kolei i żadnej nie wyróżnia.
Ślad podaje jedną rzecz i każe czytelnikowi dorobić do niej całą resztę. Percy Bysshe Shelley zmieścił całą tę myśl w sonecie Ozymandias. Z pomnika króla królów zostały nogi, potrzaskana twarz w piasku i napis o potędze, którą pustynia dawno unieważniła. Czternaście wersów robi robotę, na którą rozdział o dziejach dynastii byłby za krótki.
Fałszowaniem pamięci zajmują się zwykle zawodowcy. Rzymski senat potrafił uchwalić, że zmarłego cesarza wykuwa się z inskrypcji i zdejmuje z posągów, więc na kamieniach do dziś widnieją puste prostokąty po startych imionach. Skucie liter idzie szybciej niż przekonanie kogokolwiek, a następne pokolenie zna już wyłącznie wersję po poprawkach. Świat, w którym wszyscy pamiętają dokładnie to samo, nie miał nigdy żadnej polityki.
Gene Wolfe w Księdze Nowego Słońca posunął rzecz najdalej. Jego bohaterowie żyją w cywilizacji tak starej, że nie umieją odczytać własnych ruin, a resztki dawnej techniki krążą wśród nich jako zwykłe sprzęty albo relikwie. Czytelnik rozpoznaje w tych opisach więcej niż narrator. Z tej różnicy bierze się cała przyjemność lektury.
Skalę można też pociągnąć poza ludzką rachubę. Olaf Stapledon w Ostatnich i pierwszych ludziach rozpisał dzieje gatunku na dwa miliardy lat i osiemnaście kolejnych odmian człowieka, a cywilizacje wznoszą się tam i upadają po kilka na rozdział. Nikt w tej książce nie pamięta już poprzedników inaczej niż z resztek. Prawdziwe archiwum każdego świata składa się głównie z pomyłek, a świat, który zna własne dzieje bez luk i bez sporów, nie przypomina niczego, co kiedykolwiek istniało.
Autor musi wiedzieć więcej, niż zapisze, i to jedyny naprawdę kosztowny element tej roboty. Na stronę trafia strzaskany posąg, nazwa bez wyjaśnienia i rok, przy którym nikt się nie zatrzymuje. Reszta pracuje z ukrycia, przez ton pewności, z jakim narrator omija pewne tematy. Kiedy tej reszty nie ma, tekst robi się dziwnie lekki i żadna liczba ruin tego nie zasłoni.