Mapa udaje pomiar, a jest twierdzeniem. Zanim odmierzy pierwszą milę, rozstrzygnęła już, co leży w środku, a co na marginesie. Rysunek wygląda na najbardziej obiektywną rzecz w książce. Właśnie dlatego przechodzi bez kontroli, a czytelnik bierze czyjś pogląd za dowód. Mapa pokazuje też, gdzie kończy się świat znany, i w tym miejscu mówi najgłośniej.
Prawdziwa kartografia wcale tego nie kryła. Przez stulecia rysownicy sadzali w środku świata jedno święte miasto, bo tam leżało centrum wiary, nie geometrii. Odwzorowanie Merkatora rozdęło ziemie północne i skurczyło tropiki, a potem przez cztery wieki uczyło pół Europy, że jest większa, niż jest naprawdę. Każde imperium malowało siebie w pełnym kolorze, a swoje dalekie prowincje blado i z błędami.
Nazwy miejsc są skamielinami języka. Wieś nazwana od brodu mówi, że kiedyś nie było tam mostu, a miasto z obcym rdzeniem w nazwie zdradza, kto rządził przed obecnymi mieszkańcami. Wystarczy przejechać przez Warmię albo Śląsk, żeby zobaczyć dwie warstwy nazw leżące na sobie i niezgodne ze sobą. Wymyślony toponim bez takiej przeszłości jest tylko ładnym dźwiękiem.
Na krawędziach kartografia przestaje udawać. Na mapie Olausa Magnusa Carta Marina z 1539 roku wybrzeże Północy jest kreślone z prawdziwą starannością, a woda obok roi się od węży i bestii wielkich jak wyspy. Potwory zajmują wodę, o której żeglarze nie umieli powiedzieć nic pewnego, i pilnują granicy strachu zamiast granicy lądu.
Czasem rysunek powstaje pierwszy, a fabuła przychodzi po nim. Robert Louis Stevenson naszkicował wyspę, zanim miał historię, i przyznawał potem, że to z tej kartki wyrosła Wyspa skarbów. Zatoka z własną nazwą, wzgórze z krzyżykiem i skała, przy której ktoś zginął, domagają się scen. Mapa zadaje pytania, na które trzeba odpowiedzieć zdarzeniem.
Gdy geografia powstaje pierwsza, zaczyna dyktować warunki. Pasmo gór między dwoma ludami pisze ich historię na tysiąc lat, bo rozstrzyga, kto kogo może dosięgnąć i jak późno. Jedna przełęcz robi z sąsiada albo zagrożenie, albo partnera handlowego. Rzeka do przepłynięcia w kwadrans znaczy zupełnie co innego niż taka, przez którą trzeba stawiać most.
Rozmiar świata wynika z czasu podróży, a nie z rysunku, co rozkłada osobne hasło o transporcie i komunikacji. Sama mapa ma za to kłopot własny, o którym rzadko się pamięta. Bohater nie ogląda okolicy z lotu ptaka i nosi w głowie coś zupełnie innego niż wyklejka z początku książki. Przemytnik zna trzy przejścia i żadnego miasta, pielgrzym łańcuch klasztorów i nic pomiędzy nimi. Dwie takie mapy zestawione w jednej scenie robią za cały spór o to, czyj świat jest prawdziwy.
Rysunek zwykle jest na miejscu, tylko nikt go potem nie egzekwuje. Góry są narysowane, ale nikogo nie zatrzymują, morze jest szerokie, a przeprawa trwa jeden akapit. Nazwy brzmią efektownie i nie znaczą nic, bo nikt nie wie, kto je nadał. Taka wyklejka zdobi wydanie i na tym kończy się cała jej rola.
Mapa, która pracuje, jest stronnicza: ma środek wybrany przez kogoś dla siebie, pustą ćwiartkę, w którą nikt nie zaglądał, i nazwy pamiętające język, jakiego już się nie używa. Obcy człowiek, dostawszy sam rysunek, bez jednej linijki tekstu, powinien z niego wyczytać, czego ci ludzie chcieli, komu nie ufali i dokąd nie chodzili po zmroku.