Antyklimaks to celowy spadek napięcia: pniesz akcję ku kulminacji, a potem z rozmysłem ją zdmuchujesz — oczekiwany wybuch okazuje się niewypałem, wyczekana konfrontacja kończy się piskiem. Służy komizmowi (batos: wzniosłość osuwa się w trywialność), ironii albo zdmuchnięciu heroicznych złudzeń. Odróżnia go od zwrotu: antyklimaks nie obraca opowieści nowym zwrotem, lecz podcina nadmuchane oczekiwanie. Pułapka jest podwójna: z jednej strony płaskie rozczarowanie — zdmuchujesz, nie nadmuchawszy niczego, albo bez kontroli: scena po prostu pada, widz czuje się znudzony i oszukany, nie rozbawiony, jakby autor nie umiał dowieźć; z drugiej zwykłe oszustwo — deflacja jest złamaną obietnicą bez zapłaty sensu: rozbieg prowadzi donikąd, nie do odróżnienia od skrótu deus ex machina. Sekret: najpierw zbuduj prawdziwe oczekiwanie, potem zdmuchnij je z rozmysłem i kontrolą, by spadek dawał efekt — komizm, ironię, realizm, temat — żyjący w luce między obietnicą a dostawą; ani przypadkowy płaski niewypał, ani bezsensowne oszustwo.
Wizualną intuicję daje Bańki mydlane Jeana Siméona Chardina (ok. 1734) — młodzieniec dmucha ze słomki wielką, napęczniałą bańkę, która wisi u progu pęknięcia. Nadmuchane, zaraz sflaczeje — i tym jest antyklimaks. To jest sedno: najpierw napompuj oczekiwanie, potem celowo je zdmuchnij, a sens zrodzi się z luki między obietnicą a pyknięciem.
Kanon. Antyklimaks ma rodowód w satyrze: poemat heroikomiczny, gdzie epicka maszyneria pracuje dla błahostki — wzniosłość osuwa się w trywialność (osiemnastowieczny „batos”). Komiczna deflacja, gdy groźny potwór okazuje się niegroźny. Odmowa wielkiego finału. Dowcip z długim rozbiegiem i płaską pointą. Polski kanon: groteskowe dramaty Witkacego (Stanisława Ignacego Witkiewicza), jak „Szewcy”, gdzie wielkie rewolucje kończą się absurdalnym zdmuchnięciem — patos pęka jak balon.
Pięć reguł. Pierwsza: najpierw zbuduj napięcie, potem je zdmuchnij — deflacja działa, gdy coś było nadmuchane; bez rozbiegu zostaje płaska scena (zobacz osobny artykuł o budowaniu napięcia). Druga: deflacja, nie odwrócenie — antyklimaks podcina oczekiwanie (bomba jest niewypałem), nie obraca go w nowy zwrot (zobacz osobny artykuł o zwrocie w finale). Trzecia: celowy, nie oszukańczy — deflacja ma być zamierzona, nie nieudaną dostawą jak w deus ex machina (zobacz osobny artykuł o deus ex machina). Czwarta: zawiedź obiecaną wypłatę — odmawia spodziewanej zapłaty z rozmysłem, dla efektu (zobacz osobny artykuł o zawiązaniu i spłacie). Piąta: z luki rodzi się ironia — sens mieszka w przepaści między obietnicą a tym, co przyszło; im większy rozbieg, tym ostrzejszy spadek (zobacz osobny artykuł o ironii sytuacyjnej).
Pytanie warsztatowe: wróć do napęczniałej bańki u progu pęknięcia i spójrz na swój antyklimaks: czy naprawdę napompowałeś oczekiwanie — czy zdmuchujesz coś, czego nie było? I czy spadek jest celowy i niesie sens — czy to płaskie rozczarowanie, w którym widz czuje się oszukany?