Ironia sytuacyjna to rozdźwięk między tym, czego się spodziewamy, a tym, co się dzieje — wynik, który odwraca zamiar. Strażak, którego dom płonie; ostrożność, która sprowadza właśnie to, przed czym chroni. Sens rodzi się ze sprzeczności oczekiwania i skutku. Mechanika: najpierw jasno ustaw oczekiwanie (bez niego odwrócenie to tylko przypadek), potem każ skutkowi mu zaprzeczyć; rozdźwięk musi być trafny, a nie dowolny, i nieść myśl — tragiczną, komiczną albo tematyczną. Pułapka jest podwójna: z jednej strony zwykły zbieg okoliczności — odwracasz bieg rzeczy, ale nie ustawiłeś oczekiwania, więc to ślepy pech, nie ironia; nic nie zostało zaprzeczone, bo nic nie obiecano; z drugiej ironia bez sensu — odwracasz dla samego „a jednak!”, zgrabnie, lecz pusto, bo sprzeczność niczego nie mówi. Sekret: ustaw wyraźne oczekiwanie, a potem daj odwrócenie zarazem trafne (pasujące do tematu, oczywiste z perspektywy czasu) i znaczące (sprzeczność coś mówi), aby luka między zamiarem a skutkiem niosła myśl — ani ślepy przypadek, ani puste „a jednak”.
Wizualną intuicję daje Upadek Ikara Jacoba Petera Gowy'ego (ok. 1637) — skrzydła, które miały unieść, topnieją w słońcu i ciskają go w morze. Triumf, który zamienia się w upadek — i tym jest ironia sytuacyjna. To jest sedno: wynik dokładnie odwraca zamiar, a sens rodzi się z tej sprzeczności.
Kanon. Ironia jest stara jak tragedia: Edyp ucieka przed przepowiednią i właśnie tą ucieczką ją spełnia. W noweli „Dar Trzech Króli” O. Henry'ego żona sprzedaje włosy na łańcuszek do zegarka męża, on zaś sprzedaje zegarek na grzebienie dla niej — każdy dar bezużyteczny w tej samej chwili. To nie ironia dramatyczna, w której widz wie więcej niż postać, ani sam zwrot akcji — to skutek drwiący z zamiaru. Polski kanon: „Jańcio Wodnik” Jana Jakuba Kolskiego — wiejska przypowieść, w której cudowny dar uzdrawiania budzi pychę i obraca się przeciw obdarowanemu; wynik dokładnie odwrotny do zamiaru.
Pięć reguł. Pierwsza: najpierw ustaw oczekiwanie — bez obiecanego X odwrócenie nie ma czego zaprzeczyć (zobacz osobny artykuł o zasiewie i spłacie). Druga: wynik niech wynika z wysiłku — najmocniejsza ironia rodzi się ze starania, które samo sprowadza odwrotny skutek (zobacz osobny artykuł o przyczynowości a więc–ale). Trzecia: pointa, nie przypadek — odwrócenie ma być trafne i oczywiste z perspektywy czasu, zasiane, nie wzięte z kapelusza (zobacz osobny artykuł o zapowiedzi). Czwarta: to nie ironia dramatyczna — nie chodzi o wiedzę widza ponad postacią, lecz o sam skutek (zobacz osobny artykuł o ironii dramatycznej). Piąta: sprzeczność z sensem, nie sam zwrot — odwrócenie musi coś mówić, inaczej to samo zaskoczenie (zobacz osobny artykuł o zwrocie akcji).
Pytanie warsztatowe: wróć do skrzydeł, które niosą zgubę, i spójrz na swój zwrot: czy ustawiłeś oczekiwanie, któremu skutek zaprzecza — czy to ślepy zbieg okoliczności? I czy ta sprzeczność coś mówi — czy to zgrabne „a jednak”?