Deus ex machina — „bóg z maszyny” — to nagłe, zewnętrzne, nieprzygotowane rozwiązanie sytuacji bez wyjścia: kawaleria znikąd, nagły spadek, wygodny zawał złoczyńcy, „to był tylko sen”. Dziś to najczęściej wada: odbiera bohaterowi sprawczość, łamie umowę i zostawia niedosyt. Pułapka jest podwójna: z jednej strony kawaleria znikąd — wpędzasz bohatera w kąt i ratujesz czymś niezasianym: nagłym sojusznikiem, zbiegiem okoliczności, mocą, o której nikt nie wspomniał; widz czuje się oszukany, bo problemu nie rozwiązano, tylko zmieciono. Z drugiej nadkorekta — w strachu przed nim zasiewasz rozwiązanie tak ciężko, że finał widać godzinę wcześniej i napięcie gaśnie. Sekret: rozwiązuj tym, co ustanowiłeś, i ręką samego bohatera.
Wizualną intuicję daje Gniew Achillesa Giambattisty Tiepola (1757, fresk) — bogini Atena zlatuje z góry i chwyta Achillesa za włosy, powstrzymując go przed zabiciem Agamemnona; jeden gest z nieba zmienia bieg sprawy. Tiepolo namalował dosłownego „boga z maszyny” — moc spoza sceny — i tym właśnie jest deus ex machina. To jest sedno: gdy rozwiązanie spada z góry, a nie wyrasta z czynów bohatera, widz czuje cudzą rękę, nie drogę postaci.
Kanon. Termin z greckiego teatru: boga spuszczano dźwigiem (mēchanē), by rozplątał akcję — Eurypides go kochał, Arystoteles ganił, żądając, by rozwiązanie wynikało z fabuły. Filmowo: marsjańscy najeźdźcy z „Wojny światów”, pokonani nie przez ludzi, lecz przez ziemskie bakterie (Wells go zasiał, więc broni się lepiej niż orły znikąd). Polski kanon: „Nie-Boska komedia” Krasińskiego kończy się ukazaniem Chrystusa i okrzykiem „Galilaee, vicisti” — dosłowna boska interwencja.
Pięć reguł. Pierwsza: zasiej rozwiązanie — finał ma wyrastać z tego, co ustanowiłeś; narzędzie ratunku musi być wcześniej podane (zobacz osobny artykuł o zasiewie i spłacie). Druga: odpal tylko to, co wisi na ścianie — jeśli moc albo przedmiot ma ocalić bohatera, pokaż go w pierwszym akcie; strzelba Czechowa to szczepionka na boga z maszyny (zobacz osobny artykuł o strzelbie Czechowa). Trzecia: zapowiadaj, nie zaskakuj z niczego — przygotowany zwrot to nie deus ex machina; zapowiedź sprawia, że ratunek jest „nieoczekiwany, lecz nieuchronny” (zobacz osobny artykuł o zapowiedzi). Czwarta: to nie to samo co zwrot — zwrot wyrasta z zasianych tropów i zmienia sens znanego; bóg z maszyny dokłada coś z zewnątrz (zobacz osobny artykuł o zwrocie w finale). Piąta: kulminację wygrywa bohater — w kulminacji kryzys ma rozwiązać sprawczość postaci, nie zbieg okoliczności; inaczej bohater jest pasażerem własnego finału (zobacz osobny artykuł o kulminacji-zmartwychwstaniu).
Pytanie warsztatowe: spójrz na finał i zapytaj: co rozwiązuje kryzys — czyn bohatera, czy coś, co spadło z zewnątrz? Jeśli to drugie, sprawdź, czy zostało zasiane wcześniej. Co musiałby zrobić sam bohater, żeby zasłużyć na to zakończenie?