Przyczynowość to spoiwo, które zamienia ciąg zdarzeń w fabułę: każdy bit wynika z poprzedniego przez „a więc” albo „ale”, nie przez „a potem”. Sznur „a potem” to kronika; łańcuch „a więc / ale” to fabuła, w której każda scena jest skutkiem albo reakcją na poprzednią. Test jest prosty: między sceną A i B powiesz „a więc”, „ale” czy tylko „a potem”? „A więc” to konsekwencja, „ale” to zwrot — oba pchają do przodu; „a potem” to bezruch. Działa na każdą skalę: bity, sceny, akty. To różnica między bohaterem, który napędza fabułę, a takim, któremu się ona przydarza. Pułapka jest podwójna: z jednej strony kronika „a potem” — zdarzenia po kolei, z których nic nie wynika, a bohater jest turystą; z drugiej łańcuch tak ciasny, że mechaniczny — skutek tak natychmiastowy, że fabuła staje się przewracaniem kostek bez powietrza i zaskoczenia. Sekret: spinaj bity przez „a więc” i „ale”, nie „a potem” — niech każde zdarzenie wynika z poprzedniego, dając pęd i wybory, które ważą — ale trzymaj „ale” przy życiu i zostaw trochę powietrza, by łańcuch napędzał, a nie klekotał jak bezcierny mechanizm.
Wizualną intuicję daje Młyn wodny Meinderta Hobbemy (lata 60. XVII w.) — woda spada na koło, koło napędza kamień; każdy obrót wymusza następny, póki płynie strumień. Jedno napędza drugie — nie „a potem”, lecz „a więc” — i tym jest przyczynowość. To jest sedno: usuń wodę, a koło staje; usuń skutek, a fabuła to tylko lista.
Kanon. Regułę spopularyzowali twórcy słynnej animowanej satyry: sceny mają łączyć „a więc” i „ale”, nie „a potem”; już Arystoteles cenił zdarzenia z konieczności, a fabułę epizodyczną miał za najsłabszą. To nie zasiew i spłata (ta dotyczy konkretnego elementu) ani forma epizodyczna (ta rozluźnia związki celowo) — tu chodzi o ogólną logikę skutku. Polski kanon: „Rewers” — cicha bohaterka musi ukryć trupa, a każdy ruch wymusza następny: „a więc”, nie „a potem”, napędza spiralę.
Pięć reguł. Pierwsza: sprawdź spoiwo między scenami — czy łączy je „a więc” lub „ale”, czy tylko „a potem” (zobacz osobny artykuł o paraleli scen). Druga: „a więc” to skutek, „ale” to zwrot — bohater wybiera, świat odpowiada; wybory mają skutki (zobacz osobny artykuł o bohaterze aktywnym). Trzecia: „a potem” to kronika, nie fabuła — zdarzenia po kolei, z których nic nie wynika; ryzyko formy epizodycznej (zobacz osobny artykuł o strukturze epizodycznej). Czwarta: to nie zasiew i spłata — przyczynowość to ogólna logika skutku, nie konkretna strzelba na ścianie (zobacz osobny artykuł o zasiewie i spłacie). Piąta: trzymaj „ale” przy życiu — sam łańcuch bez zwrotu robi się mechaniczny; unikaj rozwiązań spadających z nieba (zobacz osobny artykuł o deus ex machina).
Pytanie warsztatowe: wróć do młyna, gdzie woda napędza koło, a koło kamień, i przejdź fabułę scena po scenie: czy każdą łączysz „a więc” albo „ale” — czy gdzieś wkrada się „a potem”? I czy łańcuch ma zwroty i powietrze — czy klekocze jak przewracane kostki?