Tempo budujesz nie tylko na poziomie sceny czy aktu — budujesz je zdanie po zdaniu, w kadencji prozy. Długość, budowa i brzmienie zdań sterują odczuwaną szybkością: krótkie, urywane zdania przyspieszają (oko biegnie, oddech się skraca, rośnie napięcie), długie, podrzędnie złożone zwalniają (rozciągają czas, dają spokój albo grozę przez zwłokę). Narzędziem jest kontrast — po ciągu długich zdań dwuwyrazowe ląduje jak cios, a monotonia równych długości zabija. To rytm linijek akcji w scenariuszu (pościg w urywkach pędzi, cicha scena w dłuższych frazach oddycha) i rytm prozy: brzmienie, akcent, słowo-cios na końcu zdania, biały obszar na stronie. Pułapka jest podwójna: z jednej strony monotonia rytmu — każde zdanie tej samej długości, proza płynie płaską linią, nawet wartka akcja wydaje się mdła, bo puls się nie zmienia; tak samo nuży sam staccato urywków; z drugiej rytm zamiast treści — zakochujesz się w muzyce zdań, kadencja staje się ozdobą, zwalnia scenę, która ma gnać; styl ponad opowieść. Sekret: krój zdania pod potrzebną szybkość i sens chwili — krótkie, by przyspieszyć, długie, by zwolnić, kontrast jako silnik — ale niech kadencja służy momentowi, nie uchu autora.
Wizualną intuicję daje Sztorm na holenderskim wybrzeżu Ludolfa Bakhuizena (1682) — fale mają rytm: krótkie grzywy gonią szybko, długie bałwany napierają wolno. Krótka fala przyspiesza, długa zwalnia — i tak samo działa zdanie — i tym jest rytm prozy. To jest sedno: tempo budujesz nie tylko sceną, ale i krojem każdego zdania.
Kanon. Rytm słowa rządzi prozą od zawsze — mistrzowie krótkiego, oznajmującego zdania pędzą, maksymaliści długiego okresu zwalniają, a montaż w kinie tnie w rytmie składni. To nie tempo całej opowieści (warstwa makro) ani scena jako jednostka — to mikrorytm słowa. Polski kanon: krótkie, płaskie zdania prozy Tadeusza Borowskiego — sam ich beznamiętny rytm niesie grozę.
Pięć reguł. Pierwsza: krótkie przyspiesza, długie zwalnia — dobierz długość zdania do potrzebnej szybkości chwili: akcja krótko, refleksja długo (zobacz osobny artykuł o tempie całej opowieści). Druga: kontrast, nie monotonia — różnicuj długość; jednostajny rytm spłaszcza i wywołuje zwis (zobacz osobny artykuł o sflaczałym środku). Trzecia: długie zdanie to oddech — rozlewna fraza rozciąga czas i daje wytchnienie albo grozę przez zwłokę (zobacz osobny artykuł o scenach oddechu). Czwarta: biały obszar to też rytm — krótkie akapity, łamanie wiersza i światło na stronie tną tempo jak montaż (zobacz osobny artykuł o sekwencji i montażu). Piąta: skracaj ku finałowi — w miarę zbliżania do kulminacji tnij zdania, a słowo-cios zostawiaj na koniec (zobacz osobny artykuł o akceleracji ku finałowi).
Pytanie warsztatowe: wróć do fal o różnym rytmie i przeczytaj swoją stronę na głos: czy długość zdań zmienia się wraz z napięciem, czy płynie płaską linią? I czy kadencja przyspiesza tam, gdzie ma gnać, i zwalnia tam, gdzie ma oddychać — czy tylko ładnie brzmi?