*Ambrose Bierce w Zdarzeniu na moście nad Sową Rzeką zrzuca skazańca z mostu i poświęca jego ucieczce całą ostatnią część opowiadania. Ucieczka trwa dokładnie tyle, ile spadanie ciała na długość sznura.* Czas zegarowy zmieścił się w ułamku sekundy. Czas przeżyty rozlał się na wiele stron i tylko on jest w tym opowiadaniu prawdziwy.
Subiektywne tempo to sterowanie tym drugim czasem. Nie chodzi o to, ile godzin obejmuje fragment, tylko jak długo ten fragment trwa w odbiorze. Zegar jest jednostajny, odczucie nie. Strach rozdyma sekundę, nuda rozciąga popołudnie na tydzień, a pochłonięcie robotą zjada pół doby bez śladu. Opowieść pracuje wyłącznie na tym drugim zegarze, bo tylko jego czytelnik naprawdę słyszy.
Rozciąganie ma narzędzia całkiem mechaniczne. Detal zmysłowy dokładany warstwami, chwila rozbita na najdrobniejsze takty, zdania przycięte albo przeciwnie, rozlane tak, żeby czytanie samo zwolniło. Im więcej uwagi tekst poświęca jednej sekundzie, tym dłużej ta sekunda trwa. Bohater, który przed ciosem zdąży zauważyć plamę na ścianie, przedłuża tę chwilę o wszystko, na co zdołał spojrzeć. Kamera osiąga to samo zbliżeniem trzymanym o kilka uderzeń serca za długo.
Ściskanie jest prostsze, bo polega na pomijaniu. Streszczenie zbiera dwadzieścia lat w jedno zdanie, elipsa wycina wszystko, co pomiędzy. Informacja, że minęły trzy lata, zajmuje tyle miejsca co opis jednego poranka, a zabiera z opowieści trzy roczniki. Czytelnik przyjmuje taki skok bez oporu, dopóki wycięte lata niczego dla niego nie ważyły.
Obie dźwignie porządkuje jedna reguła: waga. Rozciąga się to, co niesie ciężar, ściska to, co go nie niesie. Kolejność ma znaczenie, bo tempo jest w opowieści najczytelniejszym sygnałem hierarchii. Z samego rozkładu miejsca czytelnik odgaduje, co się w tej historii liczy, i przyjmuje ten podział jako obowiązujący. Scena ciągnąca się przez trzy strony ogłasza własną ważność, choćby autor nie miał takiego zamiaru.
Thomas Mann w Czarodziejskiej górze zbudował na tej proporcji całą powieść. Pierwsze trzy tygodnie w sanatorium zajmują setki stron, bo bohater dopiero uczy się tamtejszego świata. Kolejne lata kurczą się coraz mocniej, aż mijają prawie niezauważone, a narrator komentuje tę osobliwość wprost. Im dłużej człowiek gdzieś jest, tym mniej z tego pobytu zostaje mu w pamięci.
Zawieszenie działa jednak tylko wtedy, gdy coś w nim naprawdę wisi. Henri Rousseau w Śpiącej Cygance postawił lwa nad śpiącą kobietą na pustyni i zatrzymał wszystko w bezruchu, z którego zaraz musi coś wyniknąć. Ta sama nieruchomość bez zwierzęcia byłaby zwykłym pejzażem. Chwila rozciągnięta bez ładunku w środku nie daje napięcia, tylko sflaczenie.
W drugą stronę reguła potrafi zaboleć jeszcze bardziej. Śmierć, powrót albo decyzja przepuszczone w streszczeniu docierają jako sucha informacja o zdarzeniu. Czytelnik wie, że coś ważnego zaszło, ale nie ma tego w pamięci, bo nie było go przy tym. Fragmenty, do których wraca się drugi raz, to prawie zawsze te, którym autor dał miejsce.
Wiesław Myśliwski w Traktacie o łuskaniu fasoli rozłożył całe życie bohatera na jeden wieczór przy misce fasoli. Robota trwa tyle, ile trwa, a mieści w sobie dzieciństwo, wojnę i starość, bo opowiadający wraca do nich w takcie własnych rąk. Zegar odmierza tam kilka godzin, a przeżyć jest w tym na osiemdziesiąt lat.