Adaptacja literatury faktu to przeniesienie na ekran reportażu, eseju czy literatury faktu — materiału najczęściej bez gotowej dramaturgii. Źródłem jest tekst: argument, śledztwo, masa faktów, nie fabuła. To inne zadanie niż „na podstawie prawdziwych wydarzeń”, gdzie zdarzenia mają kształt; tu źródłem jest wywód. Praca to zbudować kręgosłup w materiale bez fabuły: wybrać linię, która uniesie tezę, zogniskować fakty w jednym bohaterze, dramatyzować argument w scenach, nie referować, i ciąć ostro, bo literatura faktu puchnie od danych. Wierność dotyczy faktów, nie formy: nie zmyślasz, ale wolno ci wybierać i układać. Pułapka jest podwójna: z jednej strony wykład zamiast dramatu — zachowujesz szkielet wywodu, głos zza kadru i gadające głowy ilustrują fakty, więc to sfilmowany esej, nie opowieść; z drugiej zmyślenie zamiast faktu — w pogoni za dramatem wymyślasz zdarzenia, których źródło nie miało, łamiąc pakt literatury faktu. Sekret: zbuduj kręgosłup i bohatera, którzy poniosą prawdziwe fakty, udramatyzuj tezę, tnij ostro — ale faktów nie wymyślaj, tylko wybieraj i układaj.
Wizualną intuicję daje mapa nieba z atlasu Andreasa Cellariusa (1660) — na rozsypane gwiazdy nałożono figury gwiazdozbiorów, układające chaos w czytelne postaci. Nie surowe punkty, lecz kształt na nie narzucony — i tym jest adaptacja faktu. To jest sedno: gwiazdy są dane, opowieść powstaje, gdy połączysz je linią w figurę.
Kanon. Ekranizacja literatury faktu ma własną tradycję: filmy o dziennikarskich śledztwach z reportaży, eseje i książki idei opierające się dramatyzacji. Próg ten sam: albo znajdziesz w faktach scenę i bohatera, albo zostają gadające głowy. To nie „na podstawie prawdziwych wydarzeń” (tam adaptujesz zdarzenia), nie film biograficzny ani autobiografia — to adaptacja tekstu faktu. Polski kanon: szkoła polskiego reportażu — Hanna Krall, Ryszard Kapuściński — proza tak gęsta, że jej ekranizacja to sztuka znalezienia w faktach kręgosłupa.
Pięć reguł. Pierwsza: fakt to nie fabuła — znajdź kręgosłup — reportaż nie ma gotowej dramaturgii; wydobądź linię, która niesie całość (zobacz osobny artykuł o adaptacji prawdziwej historii). Druga: wybierz bohatera, przez którego patrzymy — masę faktów ogniskuje jedna postać z celem; bez niej widz tonie (zobacz osobny artykuł o filmie biograficznym). Trzecia: tnij bezlitośnie — literatura faktu puchnie od danych; zostaw to, co pcha linię (zobacz osobny artykuł o cięciu i kompresji). Czwarta: wierność faktom, swoboda w formie — nie zmyślasz zdarzeń, ale wolno ci je układać i dramatyzować (zobacz osobny artykuł o wierności i zdradzie). Piąta: udramatyzuj tezę, nie wykładaj jej — argument ma wyniknąć ze sceny, nie zza kadru; pokaż, nie referuj (zobacz osobny artykuł o adaptacji powieści).
Pytanie warsztatowe: wróć do figur gwiazdozbiorów na rozsypanych gwiazdach i zapytaj o swoją ekranizację faktu: znalazłeś kręgosłup i bohatera, którzy niosą te fakty — czy tylko je referujesz? Czy teza gra w scenie, czy pada zza kadru? I czy układając fakty, nie zmyślasz?