Adaptacja międzykulturowa to przeniesienie gotowego dzieła — zwykle filmu — przez granicę kultury i języka: prze-zakorzenienie historii z jednej kultury w innej (remake zagranicznego filmu albo polska wersja obcego hitu). Wyzwanie: oddzielić to, co uniwersalne, od tego, co kulturowo swoiste i wymaga prze-zakorzenienia, bo inaczej zgrzyta. Mechanika: ludzki silnik — dylemat, relacja, szkielet gatunku — zostaje, a obyczaj, instytucja, humor i odniesienia muszą znaleźć rodzime odpowiedniki, nie kopię beat po beacie. Pułapka jest podwójna: z jednej strony kalka bez przekładu — remake beat po beacie bez prze-zakorzenienia, więc to, co działało u źródła, brzmi obco; z drugiej wymazanie tego, co oryginalne — lokalizujesz tak gorliwie, że zdzierasz tarcie dające oryginałowi moc, zostaje wersja bezzębna. Sekret: znajdź uniwersalny rdzeń, który podróżuje, i wiernie prze-zakorzeń kulturowo swoistą powłokę w nowym kontekście, zachowując istotne tarcie oryginału mimo zmiany kostiumu; nie kalka, która się nie tłumaczy, ani nadgorliwa lokalizacja, lecz przekład kultury.
Wizualną intuicję daje Wieża Babel Lucasa van Valckenborcha (1594) — ludzkość rozproszona w wielość języków wokół jednej budowli. Jedna opowieść, wiele języków — i tym mierzy się adaptacja międzykulturowa. To jest sedno: niesiesz historię przez kulturową przepaść i pytasz, co przetrwa przeprawę.
Kanon. Remake przez granicę kultur ma swoją historię: anglojęzyczne przeróbki filmów azjatyckich i europejskich, gdzie oryginał osadza się w nowych realiach — udane, gdy prze-zakorzenienie znalazło rodzime odpowiedniki, i puste, gdy pozostała kalka. To nie transpozycja epoki ani remake w jednej kulturze — to przekład przez kulturową przepaść. Polski kanon: „BrzydUla” — polska wersja kolumbijskiej „Betty la fea” — przenosi uniwersalny rdzeń (niedoceniana bohaterka w świecie pozorów) w realia warszawskiej firmy, znajdując rodzime odpowiedniki tego, co lokalne.
Pięć reguł. Pierwsza: oddziel rdzeń od powłoki — wierność należy się uniwersalnemu silnikowi, nie powierzchni (zobacz osobny artykuł o wierności i zdradzie w adaptacji). Druga: prze-zakorzeń, nie kopiuj — osadź swoiste szczegóły w nowym gruncie, szukaj rodzimych odpowiedników (zobacz osobny artykuł o transpozycji). Trzecia: to remake przez granicę — robisz remake, ale przez kulturę, nie w jej obrębie (zobacz osobny artykuł o remake'u i sequelu). Czwarta: uważaj, co ginie w przekładzie — tabu, żart czy układ bez odpowiednika trzeba przemyśleć lub wyciąć (zobacz osobny artykuł o tym, co wyciąć). Piąta: zachowaj uniwersalne tarcie — trzymaj temat i napięcie, które jak mit przekraczają kultury (zobacz osobny artykuł o adaptacji mitu).
Pytanie warsztatowe: wróć do wieży i wielości języków u jej stóp i spójrz na swój remake: co jest uniwersalne, a co tak lokalne, że trzeba je prze-zakorzenić? I czy po przeprawie zostaje tarcie, które dało oryginałowi moc — czy tylko kalka?