Nowelizacja to adaptacja w drugą stronę: zamiana scenariusza lub filmu w prozę. To lustro całej grupy — nie ściskasz prozy w scenariusz, lecz rozwijasz scenariusz w prozę: dodajesz wnętrze, opis i głos narratora — to, czego ekran nie mówi słowami. Scenariusz jest szkieletem (chudy dialog, skąpa akcja), więc proza dokłada ciało: myśl, tło, atmosferę, takt, który film robił jednym spojrzeniem. Masz narzędzia, których scenariusz nie miał: mowę pozornie zależną, dystans narracji, czas, monolog wewnętrzny — używaj ich, nie tylko opowiadaj ujęcia. Pułapka jest podwójna: z jednej strony scenariusz przepisany na akapity — transkrybujesz scena po scenie, a całość to scenariusz w przebraniu: bez wnętrza, głosu i faktury prozy; z drugiej powieść, która gubi film — zalewasz ją dygresjami i tłem tak, że rozpływa się napęd, struktura i sceny, które działały na ekranie. Sekret: rozwijaj szkielet w prawdziwą prozę — wnętrze, głos, zmysły — ani scenariusz na akapity, ani rozlana powieść topiąca kręgosłup; dokładaj ciało w służbie napędu, który działał, pisząc źródło na nowo jak literaturę, nie przepisując go.
Wizualną intuicję daje Pigmalion i Galatea Agnola Bronzina (ok. 1530) — rzeźbiarz przed posągiem, błagający, by martwy kształt nabrał oddechu i wnętrza. Chudej formie dodajesz żywe ciało — i tym jest nowelizacja. To jest sedno: nie ścinasz prozy do scenariusza, lecz tchniesz w niego życie — myśl, głos, krew.
Kanon. Nowelizacja ma dwa tryby: komercyjna wersja na zamówienie (wierna istniejącemu filmowi) oraz autorska powieść z własnego scenariusza — z prawem, by pogłębić i odzyskać materiał. Pierwszy bywa rzemiosłem, drugi — osobnym dziełem. To nie adaptacja powieści ani kompresja — to dokładanie ciała, nie cięcie. Polski kanon: u twórców łączących prozę i scenariusz — jak Wojciech Kuczok — widać dwa różne organizmy: ekran pokazuje milczeniem to, co proza musi oddać głosem wewnętrznym i dystansem narracji.
Pięć reguł. Pierwsza: to kierunek odwrotny — nie powieść w film, lecz film w prozę; lustro adaptacji powieści (zobacz osobny artykuł o adaptacji powieści). Druga: rozwijaj, nie tnij — to operacja odwrotna do kompresji: dokładasz ciało, nie usuwasz (zobacz osobny artykuł o tym, co wyciąć przy kompresji). Trzecia: użyj narzędzi prozy — wnętrze, głos, czas narracji; nowe medium gra własnymi środkami (zobacz osobny artykuł o transpozycji w adaptacji). Czwarta: wierność to nie transkrypcja — nawet wierna nowelizacja przekształca: proza idzie tam, gdzie kamera nie sięga (zobacz osobny artykuł o wierności i zdradzie w adaptacji). Piąta: z własnego scenariusza — gdy nowelizujesz swoje, masz prawo pogłębić i odzyskać materiał (zobacz osobny artykuł o adaptacji autobiograficznej).
Pytanie warsztatowe: wróć do Pigmaliona i jego posągu i spójrz na swoją nowelizację: czy tchnęła w scenariusz wnętrze i głos — czy to tylko akapity przepisane ze scen? I czy dokładając ciało, nie utopiłeś napędu wersji ekranowej?