*Adaptacja teatru jest trudniejsza niż adaptacja powieści — bo teatr już jest dramatyczny. Pułapka: scenarzysta przepisuje sztukę linijka po linijce, dodaje kilka lokacji i wmawia sobie, że zrobił film. To nie film, to nagrany spektakl. Teatr żywi się słowem i czasem rzeczywistym sceny; film — obrazem i montażem. Te dwa media nie mówią tym samym językiem.*
Wizualną intuicję daje Hamlet i Horacy na cmentarzu Eugène'a Delacroix (1839), w Luwrze. Kluczowy fakt: Delacroix prawdopodobnie nigdy nie widział tej sceny zagranej — francuska konwencja sceniczna XIX wieku nie pokazywała grabarzy z V aktu, bo mieszanka komedii i tragedii nie pasowała do klasycystycznych norm. Delacroix adaptował Szekspira z lektury, wymyślając kompozycję od zera — zrobił własną interpretację, nie reprodukcję. To dokładnie warsztat scenarzysty adaptującego teatr.
Szekspir jest najczęściej adaptowanym dramaturgiem w historii kina. Olivier zdobył Oscara za Hamleta (1948) — pierwszy nieamerykański (brytyjski) film z Oscarem dla najlepszego filmu. Orson Welles zrobił Macbetha, Otella i Chimes at Midnight — może najbardziej autorską adaptację Szekspira. Branagh zbudował karierę na Szekspirze (Hamlet, 1996, pełne cztery godziny tekstu), a Baz Luhrmann w Romeo + Julii (1996) przeniósł sztukę w lata 90., zachowując tekst.
Najmocniejsze adaptacje to transpozycje kulturowe. Kurosawa dał dwie genialne wersje: Tron we krwi (1957) — Macbeth w feudalnej Japonii, i Ran (1985) — Król Lear z synami zamiast córek. Kurosawa nie używa tekstu Szekspira, zachowuje strukturę emocjonalną. Joel Coen w The Tragedy of Macbeth (2021) z Washingtonem i McDormand zrobił wersję monochromatyczną, ekspresjonistyczną.
Polski Szekspir. Wajda w Hamlecie IV (1981) obsadził Teresę Budzisz-Krzyżanowską jako Hamleta. Polański w Macbecie (1971) — pierwszy film po zabójstwie Sharon Tate, brutalny, finansowany przez Playboya. Polski teatr ma silną tradycję szekspirowską (Swinarski, Lupa, Warlikowski), ale filmowy Szekspir polski praktycznie nie istnieje.
Inni adaptowani dramaturdzy: Tennessee Williams w Tramwaju zwanym pożądaniem Kazana (1951) z Brando — wzorzec adaptacji sztuki teatralnej; Sorkin (A Few Good Men) i Stoppard (Rosencrantz and Guildenstern Are Dead) sami zaadaptowali własne sztuki.
W warsztacie obowiązuje pięć strategii adaptacji teatru: otwarcie przestrzeni (z jednego pomieszczenia wiele lokacji); skracanie dialogu (kwestia 80-słowna ma w filmie 8 słów); wizualizacja akcji opisywanej (co Gertruda opisuje, scenarzysta pokazuje — Millais z Ofelią); aktualizacja czasowa lub kulturowa (Kurosawa do Japonii, Luhrmann w lata 90.); zachowaj rytm, nie literę.
Pytanie warsztatowe: czy twoja adaptacja teatru wygląda jak film? Test prosty: ile masz scen w jednej lokacji, ile zewnętrznych ujęć, ile akcji bez dialogu? Jeśli więcej niż połowa rozgrywa się w jednym pomieszczeniu — masz nagrany spektakl, nie film.