Adaptacja prawdziwej historii to gatunek z najgłębszym etycznym dylematem warsztatu. Scenarzysta musi balansować lojalność wobec faktów z dramatyczną strukturą, prawa osób żyjących z prawdą historyczną, lojalność wobec ofiar z koniecznością narracyjnego dramatu. Każda decyzja jest etyczna. Pominięcie tej refleksji nie czyni scenariusza neutralnym — czyni go nieuczciwym.
Wizualną intuicję daje Tratwa Meduzy Théodore'a Géricault (1818-19, Luwr), płótno 5×7 metrów. Géricault zaadaptował katastrofę fregaty Méduse (1816) — 147 osób porzucono na tratwie, łodzie zarezerwowano dla oficerów. Trzynaście dni dryfu, kanibalizm, garstka ocalonych. Géricault zebrał materiały jak dokumentalista: spotkał się z ocalonymi, zbudował model tratwy, modelował z trupów ze szpitala. Obraz wywołał skandal polityczny. Géricault był pierwszym artystą-reporterem.
Mistrzowie współcześni. Tom McCarthy w Spotlight (2015, Oscar) zbudował film na dokumentacji redaktorów Boston Globe. Affleck w Argo (2012) — operacja CIA w Teheranie. Fincher w Zodiacu (2007) był tak skrupulatny, że pomógł śledczym po 30 latach. McQueen w 12 Years a Slave (2013, Oscar) — pamiętnik Northupa.
Paul Greengrass jest najbardziej konsekwentnym mistrzem gatunku: Bloody Sunday, United 93 (porwany samolot 11 września), Captain Phillips, 22 July — stworzył format czasu rzeczywistego, film w czasie rzeczywistym wydarzenia. Nolan w Oppenheimerze (2023, Oscar) zrobił prawdziwą historię w skali filmu biograficznego, a Maria Schrader w She Said (2022) — sprawę Weinsteina.
Polski kanon. Pasikowski w Jacku Strong (2014) — Ryszard Kukliński. Lewicki w Solid Gold (2019) — afera FOZZ. Antoni Krauze w Smoleńsku (2016) dał kontrowersyjny przykład propaganda-adaptacji. Hiacynt (2021, Netflix) pokazał milicyjną operację PRL przeciw mężczyznom homoseksualnym, a Maria Sadowska w Sztuce kochania (2017) — Michalinę Wisłocką.
Pięć strategii (autorska taksonomia). Śledcza — film śledztwa (Spotlight, Zodiac). Czas rzeczywisty — w czasie rzeczywistym (United 93, Captain Phillips). Historia złożona — fakty rzeczywiste, postaci syntetyczne (Hidden Figures). Wiele punktów widzenia — wiele perspektyw jednego wydarzenia (podejście Rashomon). Osobisty świadek — z perspektywy świadka (12 Years a Slave).
Pięć etycznych reguł. Pierwsza: głęboka dokumentacja — Géricault rozmawiał z ocalonymi; ty ze źródłami. Druga: konsultacja prawna przed publikacją. Trzecia: dwa źródła na każde twierdzenie (zasada dziennikarska). Czwarta: zastrzeżenie — „na podstawie prawdziwych wydarzeń” i „zainspirowane” mają prawnie różne znaczenia. Piąta: uszanuj zmarłych — nigdy nie eksploatuj ofiar dla dramaturgii.
Pytanie warsztatowe: czy twoja adaptacja honoruje prawdziwych ludzi, których przedstawia, czy ich eksploatuje dla dramatu? Géricault malował z trupów ze szpitala, ale prosił o godność dla każdego ocalonego, którego znał z imienia. Ty masz te same obowiązki — i nikt cię z nich nie zwolni.