Adaptacja to przekład między mediami o różnych mocach: graj siłami medium docelowego, nie przepisuj źródła. Proza umie to, z czym film się męczy: wejść wprost do głowy, streścić lata w zdaniu, mówić głosem narratora. Film umie to, z czym męczy się proza: pokazać wszystko naraz, pozwolić obrazowi nieść sens bez słów, sterować czasem przez cięcie, grać ciałem aktora. Pułapka jest podwójna: z jednej strony transkrypcja zamiast translacji — głos zza kadru czyta narrację, a kamera ilustruje to, co mówiły zdania; wychodzi ilustrowany audiobook, który marnuje ekran, bo robi nieporadnie to, co proza zrobiła lepiej, a nie sięga po to, co potrafi tylko film. Z drugiej zdrada istoty — „ukinawiasz” rzecz, dosypując spektaklu i efekciarstwa, które zdradzają cichy świat wewnętrzny albo myśl źródła; zyskujesz powierzchnię, gubisz duszę. Sekret: pytaj, co to medium robi najlepiej, i pozwól mu nieść sens, który drugie niosło inaczej — wyprowadź wnętrze w obraz i gest, użyj tego, co tylko ekran potrafi, by oddać istotę, nie zastąpić ją; ani nie przepisuj prozy, ani nie zatapiaj jej w spektaklu; tłumacz efekt, nie słowa.
Wizualną intuicję daje Kłosianki Jeana-François Milleta (1857) — trzy chłopki schylone do ścierniska, a w kadrze cały świat trudu, biedy i godności, opowiedziany bez słowa. Tym jest siła obrazu — film niesie kadrem to, co proza opowiada zdaniem. To jest sedno: nie każ ekranowi przepisywać słów źródła, lecz pozwól mu udźwignąć ich sens własną mową — obrazem i gestem.
Kanon. Adaptacja międzymedialna to translacja, nie transkrypcja: co źródło niosło słowem, w filmie udźwignie obraz, gra i montaż. Dotyczy to wnętrza bohatera, które proza podaje wprost, oraz kompresji — co książka streszcza w zdaniu, film oddaje cięciem. Polski kanon: „Faraon” Jerzego Kawalerowicza wedle powieści Bolesława Prusa — gdzie polityczna analiza z książki staje się obrazem: pustynią, rytuałem świątyni, zaćmieniem, które robi to, czego zdanie nie udźwignie.
Pięć lekcji. Pierwsza: wnętrze to siła prozy — myśl proza podaje wprost, film musi ją wygrać obrazem i zachowaniem (zobacz osobny artykuł o monologu wewnętrznym na ekranie). Druga: proza streszcza lata w zdaniu — film oddaje ją cięciem i elipsą, nie narracją (zobacz osobny artykuł o tym, co wyciąć). Trzecia: tłumacz efekt, nie słowa — wierność to oddanie działania sceny, nie zdań (zobacz osobny artykuł o wierności i zdradzie). Czwarta: muzyki języka nie da się przepisać — co w prozie niesie brzmienie, na ekranie udźwignie obraz i montaż (zobacz osobny artykuł o adaptacji poezji). Piąta: głos narratora to moc prozy — ironię i punkt widzenia film przenosi na obraz i grę (zobacz osobny artykuł o perspektywie pobocznej).
Pytanie warsztatowe: wróć do obrazu Milleta, który całą opowieść niesie bez słowa, i spójrz na swoją adaptację: gdzie każesz głosowi zza kadru czytać to, co udźwignąłby kadr? A gdzie dosypujesz spektaklu, który zdradza istotę źródła, zamiast ją tłumaczyć?