Adaptacja to nie tylko cięcie — to także wymyślanie. Dopisujesz sceny, których nie ma w źródle, a ekran ich potrzebuje: rozgrywasz to, co powieść streściła lub zostawiła za kulisami, uzewnętrzniasz wnętrze, łatasz luki po kompresji, dajesz płaskiej postaci moment, w którym ożywa. Silnik jest prosty: proza opowiada i wchodzi do głowy, film musi pokazać — więc to, co książka dawała narracją i wnętrzem, trzeba ucieleśnić jako scenę, której w źródle nie było. Pułapka jest podwójna. Wymyślasz swobodnie, ale nowe sceny ciągną wbrew tematowi i tonowi — efektowna akcja w kameralnym dramacie — i dopisek staje się zdradą. Albo boisz się wymyślać i trzymasz się litery: zdarzenia zostają za kulisami, a luk po kompresji nikt nie zszywa. Sekret: dopisuj sceny, których ekran potrzebuje, ale niech każda odpowiada tematowi i postaciom źródła, by wydawała się odkryta w książce, nie narzucona; ani zdrada w pogoni za efektem, ani lękliwy przepis.
Wizualną intuicję daje Pigmalion i Galatea Jeana-Léona Gérôme'a (ok. 1890) — posąg pod dłonią rzeźbiarza zamienia się w żywe ciało, martwy marmur ożywa w ramionach twórcy. Tym jest wynaleziona scena — adaptator, jak Pigmalion, tchnie życie w to, co źródło zostawiło martwe: streszczone albo ledwie naszkicowane. To jest sedno: nie dopisujesz dla ozdoby, lecz ucieleśniasz to, co już drzemało w książce.
Kanon. Wymyślanie scen to nie zdrada, lecz reguła przekładu — od pierwszych ekranizacji, gdzie dopisywano to, czego kamera potrzebowała, po dzisiejsze seriale rozdmuchujące jedno zdanie w cały odcinek. Zachodnie kino zna ten ruch: scena spoza książki, która oddaje jej sedno lepiej niż cytat. Polski kanon: „Ziemia obiecana” Andrzeja Wajdy wg Reymonta, gdzie reżyser wymyśla sceny, których powieść nie pokazuje wprost — gorączkę maszyn, tłum, przepych — ucieleśniając ducha drapieżnej, industrialnej Łodzi mocniej niż wierny zapis. To nie dopiski dla efektu ani lękliwy przepis — to sceny odkryte w duchu źródła.
Pięć reguł. Pierwsza: to lustro cięcia — adaptacja odejmuje i dodaje; nowa scena to druga strona kompresji (zobacz osobny artykuł o tym, co wyciąć). Druga: wnętrze trzeba ucieleśnić — myśl z powieści zwykle musi stać się sceną, gestem, starciem (zobacz osobny artykuł o monologu wewnętrznym na ekranie). Trzecia: proza streszcza, film pokazuje — to, co książka opowiada zza kulis, ekran musi zagrać (zobacz osobny artykuł o tym, co może kino). Czwarta: dopisek to próba wierności — każda nowa scena pyta, czy służy duchowi źródła (zobacz osobny artykuł o wierności i zdradzie). Piąta: wymyślanie to przebudowa — dopisywanie i łączenie postaci to dwa ruchy przebudowy (zobacz osobny artykuł o łączeniu postaci).
Pytanie warsztatowe: wróć do posągu, który ożywa pod dłonią Pigmaliona u Gérôme'a, i spójrz na adaptację: które zdarzenie zza kulis, który wewnętrzny zwrot, która płaska postać czeka na scenę? Czy ta scena służy duchowi źródła, czy tylko zapełnia ekran?