Zmiana zakończenia to najwyższa stawka adaptacji: zachować finał źródła czy go ruszyć? Zakończenie niesie cały sens — z nim widz wychodzi z sali — więc jego zmiana bywa odczuwana jako najgłębsza zdrada. A jednak czasem finał z kartki nie działa na ekranie: zbyt wewnętrzny, zbyt ponury albo tak znany, że niespodzianka jest martwa. Nie chodzi o wierność dla wierności, lecz o to, czy finał oddaje SENS opowieści w nowym medium. Silnik jest prosty: oceniaj finał po tym, czy domyka dramatyczne pytanie i temat — zostaw go, jeśli trafia; zmień, gdy lepiej niesie ten sam sens na ekranie, nigdy by złagodzić czy zaszokować. Pułapka jest podwójna. Zmieniasz finał, by przypodobać się widowni — doklejone szczęśliwe zakończenie, bohater ocalony pod publiczkę — i zdradzasz sens źródła; zmiana służy marketingowi, nie historii. Albo na odwrót: z czci trzymasz się finału, który grał na papierze, lecz na ekranie pada — wewnętrznej epifanii bez czynu; wierność, która nie dramatyzuje, to martwy finał. Sekret: zachowaj finał, gdy domyka pytanie i temat, a zmień, gdy inne lepiej odda ten sam sens na ekranie — nigdy dla poklasku ani z czci; próbą jest prawda opowieści, nie litera kartki.
Wizualną intuicję daje Herkules na rozdrożu Pompea Batoniego (1748) — heros staje między łatwą drogą Rozkoszy a stromą drogą Cnoty. Tym jest decyzja o finale — rozstaje, gdzie jedna ścieżka schlebia, druga służy prawdzie. To jest sedno: łatwy finał kusi, lecz tylko prawdziwy domyka sens.
Kanon. Pytanie o finał towarzyszy adaptacji od zawsze — od teatru, który przerabiał zakończenia dramatów, po kino dopisujące źródłom szczęśliwe zakończenia albo, przeciwnie, odbierające pociechę. Zachodni warsztat zna oba grzechy: wymuszony optymizm i martwą wierność. Polski kanon: „Przedwiośnie” Filipa Bajona wg Żeromskiego, gdzie sławnie otwarte zakończenie — Baryka w tłumie idącym na Belweder — zmuszało film do decyzji: dopowiedzieć, złagodzić czy zachować dwuznaczność. Adaptacja, która rusza taki finał, gra o sam sens dzieła.
Pięć reguł. Pierwsza: finał to najostrzejsza próba wierności — nigdzie zdrada nie boli tak jak w zakończeniu (zobacz osobny artykuł o wierności i zdradzie). Druga: finał z kartki bywa niefilmowy — wewnętrzne olśnienie na ekranie pada (zobacz osobny artykuł o tym, co kino może, a proza nie). Trzecia: uzewnętrznij epifanię — końcowe myśli zamień w czyn i obraz (zobacz osobny artykuł o monologu wewnętrznym na ekranie). Czwarta: nowy finał chce podbudowy — inne zakończenie często wymaga dosianych scen (zobacz osobny artykuł o wynalezionych scenach). Piąta: cięcie wątków rusza finał — usuwając poboczne, zmieniasz to, co domyka (zobacz osobny artykuł o kompresji).
Pytanie warsztatowe: wróć do Herkulesa na rozdrożu, który wybiera między łatwą a prawdziwą drogą, i spójrz na finał adaptacji: zmieniasz go, bo lepiej odda sens w kinie, czy tylko by złagodzić cios? A jeśli zachowujesz — czy naprawdę gra na ekranie, czy trzymasz się litery z czci?