Film biograficzny to gatunek z najgłębszą pułapką w warsztacie: życie jest chaotyczne, scenariusz musi być uporządkowany. Życie nie ma trzech aktów, nie ma jednego konfliktu, nie ma czystego finału. Scenarzysta-biograf musi dokonać selekcji bezwzględnej: wybrać jeden okres, jeden konflikt, jeden temat — i wyciąć resztę. Bez tej selekcji powstanie wikipedia, nie film.
Wizualną intuicję daje Karol I w trzech pozycjach Anthony'ego van Dycka (1635-36), część Royal Collection. Niezwykły fakt: obraz powstał jako podstawa marmurowej rzeźby Berniniego. Bernini wyrzeźbił popiersie z trzech widoków malowanych przez van Dycka, a rzeźba spłonęła w 1698 (król został ścięty w 1649). Jedno dzieło sztuki służy drugiemu — życie zamieniane w rzeźbę przez pośrednictwo obrazu. To dokładnie warsztat filmu biograficznego: życie jako baza scenariusza, biograf jako pośrednik między rzeczywistością a finalnym dziełem.
Mistrzowie filmu biograficznego. Fincher w The Social Network (2010, scenariusz Sorkin, Oscar) zbudował film biograficzny o Zuckerbergu jako pojedynek procesów; Mank pokazał Mankiewicza piszącego Citizen Kane. Bennett Miller w Capote (2005) wybrał jeden rok — pisanie Z zimną krwią. Spielberg w Lincolnie (2012) wybrał tylko ostatnie cztery miesiące prezydenta — najlepsza strategia. Oliver Stone (JFK, Nixon) uprawiał polityczny film biograficzny.
Polski kanon. Palkowski w Bogach (2014) z Kotem jako Religą zrobił najbardziej udany polski film biograficzny dekady. Wajda dał Wałęsę (2013) i Powidoki (2016) z Lindą jako Strzemińskim — film biograficzny o artyście zmagającym się z socrealizmem. Pawlikowski w Zimnej wojnie (2018) — film biograficzny zainspirowany rodzicami.
Pięć strategii filmu biograficznego (autorska taksonomia). Skupienie na okresie — jeden okres (Capote = rok pisania Z zimną krwią; Lincoln = ostatnie 4 miesiące); najmocniejsza. Jedno wydarzenie (Sully, The Social Network). Od kołyski po grób — pełne życie (Bohemian Rhapsody); najsłabsza, bo życie nie ma trzech aktów. Retrospekcja — moment plus powroty do przeszłości (Citizen Kane jako prawzór filmu biograficznego). Hybryda — I'm Not There (siedmiu aktorów grających Dylana).
W warsztacie obowiązuje pięć reguł filmu biograficznego. Pierwsza: wybierz JEDEN TEMAT (Zuckerberg = zdrada przyjaźni, Religa = ambicja kontra system). Druga: tnij chronologię bezwzględnie. Trzecia: postacie złożone są dopuszczalne, ale oznacz to widzowi. Czwarta: prawda emocjonalna ważniejsza niż fakty — McKee: prawda, nie fakty. Piąta: wybierz punkt widzenia — z wewnątrz, z zewnątrz lub od strony antagonisty.
Polski problem: polskie filmy biograficzne bywają wartościowo-narodowe — Religa, Wałęsa jako symbole, nie postaci. Brakuje filmów ambiwalentnych, z prawdziwą skazą bohatera (zobacz osobny artykuł). Wyjątkiem są Powidoki — Strzemiński nie jest świętym, lecz człowiekiem walczącym.
Pytanie warsztatowe: opisz JEDNYM ZDANIEM temat swojego filmu biograficznego. Jeśli nie potrafisz — nie masz scenariusza, masz wikipedię. Van Dyck namalował jednego króla z trzech kątów. Ty masz wybrać jeden kąt swojego bohatera.