Transpozycja to ruch adaptacyjny: bierzesz szkielet historii — konflikt, relacje, łuk, temat — i przenosisz go w inną epokę albo kulturę, zmieniając powierzchnię, nie kości. Nie wierna adaptacja, nie luźne „na motywach”, lecz świadome „ta historia, ale tu i teraz”. Pułapka jest podwójna: z jednej strony kostium bez powodu — przenosisz dla gadżetu: „X, ale w kosmosie!”, choć nowy świat niczego nie oświetla; to przebieranka, paralela pusta, a po nowości nie zostaje nic. Z drugiej realia zgrzytają — nie przebudowujesz fabuły pod prawa nowego świata, więc tryby się zacinają: pojedynek czy obyczaj z oryginału w nowych realiach jest absurdem. Sekret: przenoś dla rezonansu — sceneria ma oświetlać rdzeń albo go komentować; oddziel ponadczasowe (zostaje) od epokowego (wymyślasz na nowo); i przebuduj mechanikę pod logikę nowego świata — nie kostium, nie zgrzyt.
Wizualną intuicję daje Gody w Kanie Galilejskiej Paola Veronesego (1563) — biblijny cud jako wystawna wenecka uczta: loggia, stroje XVI-wiecznych patrycjuszy, kapela. Veronese przenosi świętą historię w swój czas i miasto — szkielet biblijny, skóra renesansowej Wenecji — i tym jest transpozycja. To jest sedno: ta sama opowieść w nowych realiach; przeniesienie nie zdradza rdzenia, pokazuje go na nowo.
Kanon. Mistrzem był Kurosawa: „Tron we krwi” przenosi Makbeta w feudalną Japonię, „Ran” — Króla Leara. „West Side Story” przesadza Romea i Julię w gangi lat 50., „Clueless” — Emmę Austen w liceum, gdzie hierarchia odbija rynek matrymonialny. Literackim szczytem jest „Ulisses” Joyce'a: Odyseja w jednym dublińskim dniu. To nie wierna adaptacja ani inscenizacja Szekspira — ta sama historia w nowej skórze. Polski kanon: współczesne transpozycje tragedii i Szekspira u Krzysztofa Warlikowskiego.
Pięć reguł. Pierwsza: oddziel ponadczasowe od epokowego — zostaw rdzeń, który przetrwa przeprowadzkę, a powierzchnię epoki wymyśl na nowo (zobacz osobny artykuł o adaptacji powieści). Druga: przenoś dla rezonansu, nie dla gadżetu — sceneria ma oświetlać historię albo ją komentować, inaczej to pusty kostium (zobacz osobny artykuł o wierności i zdradzie w adaptacji). Trzecia: przebuduj mechanikę pod nowy świat — pojedynek czy obyczaj przełóż na coś, co działa w nowych realiach; inaczej tryby zgrzytną (zobacz osobny artykuł o adaptacji teatru i Szekspira). Czwarta: tnij to, czego nowy świat nie udźwignie — nie każdy wątek przeniesie się czysto; kompresuj i tnij bez sentymentu (zobacz osobny artykuł o kompresji i cięciu). Piąta: szanuj archetyp pod spodem — transpozycja działa, bo rdzeń jest pradawny; jak w baśni — skóra nowa, szkielet ten sam (zobacz osobny artykuł o adaptacji baśni i folkloru).
Pytanie warsztatowe: weź swoją transpozycję i sprawdź: czy nowy czas i miejsce coś oświetlają — czy to tylko efektowny kostium? I czy mechanika działa na prawach nowego świata? Jeśli sceneria nic nie wnosi albo tryby zgrzytają, przeniosłeś skórę bez sensu.