To, jak bohaterowie zwracają się do siebie — przez „pan” czy „ty”, imieniem, przezwiskiem, czule czy z pogardą — to naładowane narzędzie dialogu. Forma adresu od razu koduje relację: dystans albo bliskość, szacunek albo wzgardę, rejestr społeczny. A dramat tkwi w zmianie: chwila, gdy ktoś porzuca „pan” na rzecz „ty” albo robi z czyjegoś imienia broń, niesie cały beat bez słowa wyjaśnienia. Silnik jest prosty: adres to relacja uczyniona słyszalną — jedno słowo mówi, gdzie stoją dwie osoby, a jego zmiana gra zmianę relacji. Pułapka jest podwójna. Wszyscy zwracają się tak samo, płasko — i narzędzie umiera: żadnej hierarchii, bliskości ani rejestru, dźwignia subtekstu marnuje się. Albo przesadzasz: każesz postaciom nazywać się po imieniu nienaturalnie często — a w prawdziwej rozmowie imię pada rzadko — i dialog brzmi sztucznie, na nosie. Sekret: dobieraj każdemu formę adresu świadomie, by kodowała relację, i wyczuwaj moment jej zmiany — przejście na „ty”, imię zamiast tytułu — by trafił beat zmiany; ale używaj imion oszczędnie; ani płaski jednolity rejestr, ani sztuczny tik nazywania.
Wizualną intuicję daje Zaloty Gerarda ter Borcha (ok. 1658) — elegancko ubrany mężczyzna kłania się damie, a sama ranga ukłonu mówi, kim wobec siebie są. Tym jest forma adresu — relacja zapisana w tym, jak jedna osoba zwraca się do drugiej: od dystansu po poufałość. To jest sedno: jedno słowo — tytuł, imię, „ty” — ustawia układ, a jego zmiana go przewraca.
Kanon. Forma adresu to narzędzie znane każdej kulturze — od honoryfikatywności języków Wschodu po dworskie tytuły Europy. Polszczyzna ma tu czuły instrument: opozycję „pan”/„ty” i drabinę tytułów oraz zdrobnień. Polski kanon: „Lalka” Bolesława Prusa, gdzie przepaść między Wokulskim a Izabelą mieści się w sposobie zwracania się — jej chłodne „pan Wokulski” wobec jego tłumionego uczucia; kupiec, którego arystokracja nigdy nie nazwie równym. To nie dekoracja obyczajowa, lecz mapa relacji wpisana w jedno słowo.
Pięć reguł. Pierwsza: forma adresu to ruch statusowy — „pan” zamiast „ty” podnosi dystans, odwrotnie zbija (zobacz osobny artykuł o grze o status). Druga: w adresie kryje się subtekst — sam dobór słowa niesie pogardę, czułość albo dystans (zobacz osobny artykuł o subtekście). Trzecia: to część idiolektu — kto kogo i jak nazywa, charakteryzuje mówiącego (zobacz osobny artykuł o języku postaci). Czwarta: nie nazywaj po imieniu zbyt często — imię co kwestię brzmi sztucznie i na nosie (zobacz osobny artykuł o dialogu na nosie). Piąta: rejestr zależy od warstwy — adres zmienia się z klasą, epoką i gwarą (zobacz osobny artykuł o gwarze i dialekcie).
Pytanie warsztatowe: wróć do ukłonu u ter Borcha, gdzie sama poza mówi o relacji, i spójrz na swoje dialogi: czy bohaterowie zwracają się do siebie różnie — wedle rangi, bliskości, pogardy? Gdzie zmiana adresu mogłaby zagrać beat, którego teraz nie ma?