Kłamstwo w dialogu to osobny akt mowy: postać twierdzi coś, co wie, że jest fałszem, by oszukać drugą. To jeden z najmocniejszych silników dialogu: rozszczepia powiedziane od prawdy, a miejsce widza wobec tej szczeliny decyduje o efekcie. Wiemy prawdę? Każde kłamstwo jest ironią dramatyczną: wiercimy się, czekając na demaskację. Nie wiemy? Kłamstwo staje się późniejszym zwrotem. Fałsz też charakteryzuje: jak ktoś kłamie, mówi, kim jest. Pułapka jest podwójna: z jednej strony zbyt jawne — oklejasz kłamstwo sygnałami (rozbiegane oczy, „powiedział nerwowo”, tik tak czytelny, że rozmówca nie ma prawa go przeoczyć), więc napięcia brak; każdy łapie je od razu, a kłamstwo jest formalnością, nie pęknięciem. Z drugiej niewidzialne — zakopujesz kłamstwo tak głęboko, że widz nie pozna fałszu i nie ma po co kibicować; bez wiedzy o prawdzie zdrada nie rodzi ironii ani suspensu, a demaskacja pada płasko. Sekret: zdecyduj, co widz wie wobec kłamstwa — daj nam prawdę dla ironii albo przemilcz ją dla późniejszego zwrotu — i niech kłamstwo będzie wiarygodnym oszustwem ze stawką, nie oflagowanym ani niewidzialnym.
Wizualną intuicję daje Szuler z asem karo Georges'a de La Tour (ok. 1636) — oszust wyciąga ukrytą za pasem kartę, a my widzimy fałsz, którego ofiara przy stole nie dostrzega. Tym jest kłamstwo w dialogu — rozziew między mówionym a prawdą, którą znamy tylko my. To jest sedno: ustaw, kto wie o oszustwie, a kto nie, bo z tej różnicy rodzi się ironia i napięcie.
Kanon. Kłamstwo w dialogu ma swoją mechanikę: rozszczep między powiedzianym a prawdziwym; pozycja widza, gdzie wiedza daje ironię, a niewiedza zwrot. Dopełnia je subtekst, prawda sącząca się pod słowami, oraz scena przesłuchania, gdzie kłamstwo pęka pod naciskiem. Polski kanon: „Kariera Nikodema Dyzmy” Tadeusza Dołęgi-Mostowicza — cały awans bohatera to podtrzymywany blef; jego milczenie bierze się za głębię, a kłamstwo, którego nikt nie demaskuje, niesie powieść.
Pięć reguł. Pierwsza: kłamstwo to nie podtekst — podtekst sączy prawdę pod słowami, kłamstwo wprost ją zastępuje (zobacz osobny artykuł o subtekście). Druga: kłamstwo to taktyka — postać kłamie po coś — pytaj, jaki cel tak ugrywa (zobacz osobny artykuł o metodzie Mameta). Trzecia: kłamstwo bywa ruchem o status — fałsz potrafi podbić albo osłonić pozycję mówiącego (zobacz osobny artykuł o grze o status). Czwarta: przesłuchanie to fechtunek prawdy i fałszu — tam kłamstwo pęka pod naciskiem pytań (zobacz osobny artykuł o scenie przesłuchania). Piąta: oflagowane kłamstwo jest na nosie — wypisany na twarzy fałsz to ta sama łopatologia co dialog na nosie (zobacz osobny artykuł o dialogu na nosie).
Pytanie warsztatowe: wróć do ukrytej karty Szulera de La Tour i sprawdź kłamstwa w swoich dialogach: czy widz wie o nich więcej niż ofiara, czy fałsz jest albo oflagowany, albo niewidzialny? Kto przy stole zna prawdę — i kiedy pęknie?