Realizm magiczny rozpoznasz po jednym ruchu: cud zostaje opowiedziany tym samym rzeczowym tonem co śniadanie, a nikt w świecie się nie dziwi. Dziewczyna wznosi się do nieba wśród rozwieszonego prania, deszcz pada przez cztery lata, zmarli wracają do stołu — a bohaterowie traktują to jak pogodę. To nie fantasy (nie budujesz osobnego świata z regułami magii) ani surrealizm (nie chodzi o logikę snu). Świat zostaje realny, zakorzeniony w konkretnym miejscu, jego historii i polityce, a niezwykłe sączy się do rzeczywistości jako jej część. Pułapka jest podwójna: dziwność dla dziwności (lekka fantastyka) oraz bohaterowie, którzy gapią się na cud i go komentują — zdumienie natychmiast zabija ton.
Wizualną intuicję daje Sen Henriego Rousseau (1910, Museum of Modern Art) — naga kobieta spoczywa na pluszowej kanapie postawionej pośrodku gęstej, księżycowej dżungli pełnej lwów, ptaków i kwiatów, a w cieniu gra na flecie ciemna postać. Rousseau namalował niemożliwe ze spokojem — paryska kanapa w tropikalnym gąszczu, lwy patrzą łagodnie, nic się nie wzdryga. Żadnego wyjaśnienia, żadnego alarmu. To jest sedno realizmu magicznego: cud nie domaga się ani uzasadnienia, ani zdumienia — po prostu jest, obok rzeczy zwykłych.
Kanon. Gabriel García Márquez w Stu latach samotności postawił pomnik gatunkowi: Macondo, wniebowzięcie Remedios, plaga bezsenności. Toni Morrison w Umiłowanej uczyniła z ducha obraz zbiorowej traumy niewolnictwa. Salman Rushdie (Dzieci północy) splótł magię z historią Indii; Michaił Bułhakow (Mistrz i Małgorzata) wpuścił diabła do Moskwy. Filmowo: Jak woda dla czekolady, Burton Duża ryba, del Toro Labirynt fauna. Polski kanon: Bruno Schulz w Sklepach cynamonowych zamienił prowincjonalny Drohobycz w mit, a ojca w ptaka; Olga Tokarczuk (Nobel) w Prawieku dała wieś pod opieką archaniołów i mityczny porządek czasu.
Pięć reguł. Pierwsza: cud nie dziwi — najważniejsza reguła; postacie przyjmują niezwykłe jak pogodę, a narrator opisuje je tonem prozy realistycznej. Druga: to nie fantasy ani surrealizm — świat zostaje realny i zakorzeniony, magia nie zastępuje rzeczywistości, lecz w nią wsiąka (zobacz osobny artykuł o regułach fantasy). Trzecia: cud musi znaczyć — niezwykłe jest metaforą żałoby, pamięci, pożądania albo zbiorowej traumy, nie ozdobą. Czwarta: korzeń w micie i pamięci — magia wyrasta z folkloru, przesądu i historii miejsca, nie z autorskiego widzimisię (zobacz osobny artykuł o religiach i mitologiach świata). Piąta: omiń dwie pułapki — dziwność dla dziwności oraz bohaterów, którzy komentują cud.
Pytanie warsztatowe: u Rousseau naga kobieta i jej kanapa trwają w dżungli bez cienia zdziwienia — niemożliwe sąsiaduje ze zwykłym jak coś oczywistego. Co niezwykłego mogłoby wejść do twojego realnego świata tak, by nikt nie uniósł brwi — i co naprawdę by znaczyło? Jeśli twoi bohaterowie zaczną się dziwić cudowi, wypadłeś z realizmu magicznego w zwykłą fantastykę.