Research i dokumentacja to gromadzenie i porządkowanie materiału, który uziemia opowieść: faktów, realiów, żargonu. Zasada jest jedna: wiedz znacznie więcej, niż pokażesz — to buduje twoją pewność i autorytet świata, choć na wierzch wypływa ułamek. To narzędzie: teczka zweryfikowanych materiałów, ułożona tak, byś sięgnął po nie, gdy trzeba. Pułapka jest podwójna: z jednej strony piszesz na żywioł — świat wychodzi papierowy, pełen komunałów, a znawca w widowni krzywi się przy pierwszym detalu; z drugiej toniesz w dokumentacji — czytanie udaje pracę, a potem zasypujesz widza zbędnymi faktami, by udowodnić, ileś go zrobił. Jedno głodzi opowieść, drugie ją topi. Sztuka to poznać teren na tyle, by ruszyć — i pokazać tylko to, co nośne.
Wizualną intuicję daje Geograf Johannesa Vermeera (1668–1669, Städel) — uczony pochyla się nad mapą, w dłoni cyrkiel, za nim globus, a na chwilę zawiesza wzrok, jakby składał świat w całość. Vermeer pokazał kogoś, kto najpierw mapuje teren — gromadzi i porządkuje wiedzę o świecie, nim ruszy. To jest sedno dokumentacji: zanim zamieszkasz w świecie opowieści, zrób jego mapę — a globus niech stoi za plecami, nie na środku stołu.
Kanon. Hemingway nazwał to zasadą góry lodowej: pisarz zna więcej, niż pokazuje, a reszta daje ciężar. Émile Zola dokumentował jak reporter — schodził do kopalni i prowadził teczki notatek przed „Germinalem”. Filmowo wiarygodność rodzi się z dokumentacji: trafny żargon i procedura każą widzowi ufać światu. Polski kanon: Melchior Wańkowicz, ojciec polskiego reportażu, budował książki z gór dokumentów i relacji świadków — dokumentacja zamieniona w literaturę.
Pięć reguł. Pierwsza: wiedz więcej, niż pokażesz — zgromadzona wiedza to zanurzona część góry lodowej: na wierzch wypływa ułamek, ale masa pod wodą daje opowieści ciężar (zobacz osobny artykuł o pokazywaniu zamiast opowiadania). Druga: research karmi świat — fakty, realia i żargon budują wiarygodny świat, a w fikcji historycznej są fundamentem (zobacz osobne artykuły o budowaniu świata oraz o fikcji historycznej). Trzecia: dokumentuj tak, by dało się wrócić — surowe notatki to nie dokumentacja; potrzebny system kart czy teczek, w którym znajdziesz detal w potrzebie (zobacz osobny artykuł o kartach scen). Czwarta: dokumentuj wokół pisania, nie zamiast — czytanie bywa wygodną prokrastynacją; w pewnym momencie zamknij źródła i zacznij treatment albo szkic (zobacz osobny artykuł o treatmencie). Piąta: weryfikuj i wybieraj detal mówiący — nie ufaj jednemu źródłu, a z całej wiedzy przepuść na stronę jeden trafny szczegół, nie wykład; jedna pomyłka kruszy zaufanie, jeden celny fakt je buduje.
Pytanie warsztatowe: spójrz na swój projekt jak na pracownię Geografa — masz mapę świata, w którym dzieje się akcja, czy idziesz po omacku? Wskaż trzy fakty, które musisz sprawdzić przed kolejną sceną. I uczciwie: czy ostatnio bardziej pisałeś, czy czytałeś „jeszcze tylko jedno źródło”?