Polski dokument to jedna z najmocniejszych marek naszego kina: tradycja, w której kamera szuka prawdy o człowieku, lecz wie, że rzeczywistość sama się nie opowiada. Dokument nie jest neutralnym oknem — to autorska rzeczywistość: ktoś wybiera bohatera i kształt. Dla scenarzysty to szkoła patrzenia: jak znaleźć dramat w codzienności, nie zmyślając. Pułapka jest podwójna: z jednej strony bezkształtny zapis — mylisz „filmowanie rzeczywistości” z opowiadaniem: brak bohatera, pytania, struktury; surowy materiał to nie dokument, lecz monitoring — rzeczywistość sama się nie układa. Z drugiej inscenizacja i wykorzystanie — naginasz prawdę do tezy, ustawiasz bohaterów pod scenariusz albo żerujesz na bólu; „prawda” zostaje wykrzywiona, a sfilmowany człowiek użyty. Sekret: autorska rzeczywistość — znajdź żywego bohatera i pytanie, ale uszanuj tego, kogo filmujesz.
Wizualną intuicję daje Żydówka z pomarańczami Aleksandra Gierymskiego (1881) — bez upiększeń: realista patrzy na ubogą przekupkę taką, jaka jest, z całym zmęczeniem i godnością. Gierymski nie wymyślił sceny, lecz wybrał, na kogo patrzeć — i w tym wyborze jest cały autor — i tym właśnie jest dokument. To jest sedno: prawda na ekranie nie bierze się z udawania, że nas nie ma, lecz z uczciwego spojrzenia — które zawsze jest czyimś spojrzeniem.
Kanon. Dokument jako forma — od Flaherty'ego i Griersona po kino bezpośrednie: spór, czy kamera podgląda, czy współtworzy. Polski kanon: „czarna seria” przełomu lat 50. obnażająca biedę i patologie; cierpliwe oko Kazimierza Karabasza; dokumentalna młodość Kieślowskiego, który porzucił dokument z lęku, że filmuje cudze prawdziwe łzy; Łozińscy, Wiszniewski — szkoła, która w okruchu codzienności szuka metafory.
Pięć reguł. Pierwsza: znajdź bohatera i pytanie — dokument bez żywej postaci i pytania jest monitoringiem; działają tu te same prawa co przy budowaniu postaci (zobacz osobny artykuł o polskich archetypach postaci). Druga: uporządkuj rzeczywistość — surowy materiał wymaga dramaturgii: wyboru, rytmu, łuku; to bliskie polskiej szkole filmowej (zobacz osobny artykuł o polskiej szkole filmowej). Trzecia: patrz, nie osądzaj z góry — obserwacja i powściągliwość biją tezę wciśniętą na siłę; lekcja kina moralnego niepokoju, które prawdę wydobywało (zobacz osobny artykuł o kinie moralnego niepokoju). Czwarta: to nie rekonstrukcja — nie myl filmowania rzeczywistości z odtwarzaniem przeszłości w kostiumie (zobacz osobny artykuł o polskim filmie historycznym). Piąta: licz się z realiami produkcji — krótki metraż, finansowanie, zgoda bohaterów; w Polsce wiele zaczyna się od wsparcia instytucji (zobacz osobny artykuł o systemie finansowania PISF).
Pytanie warsztatowe: pomyśl o dokumencie, który chciałbyś zrobić: kto jest twoim bohaterem i jakie jedno pytanie napędza film? Jeśli odpowiadasz „temat”, a nie „człowiek”, masz reportaż, nie dramat. I czy umiałbyś spojrzeć tej osobie w oczy po premierze?