Współczesne polskie kino autorskie to renesans po 2000 roku: filmy napędzane osobistą wizją reżysera-autora, które wróciły na światowe festiwale i nagrody. Nie łączy ich jeden styl, lecz moment — odważne, rozpoznawalne, surowe i moralnie dociekliwe kino, wsparte przez PISF. Pułapka jest podwójna: z jednej strony mit samotnika — romantyzujesz reżysera jako geniusza, którego „osobista wizja” usprawiedliwia wszystko; myślisz, że sam styl tworzy film, lekceważąc rzemiosło, strukturę i aparat — scenarzystów, operatora, pieniądze — dzięki któremu wizja działa; mylisz manierę z wizją. Z drugiej kopiowanie sukcesu — traktujesz falę jak przepis: czerń i biel, długie ujęcia, ponura prowincja, „film festiwalowy” goniący za Cannes; powstaje wtórna imitacja, kopiująca powierzchnię „Idy” bez konieczności, która pod nią leży. Sekret: prawdziwa wizja jest osobista, rzemieślnicza i konieczna naraz — wyrasta z czegoś, co reżyser musi powiedzieć, w pełni panując nad medium i systemem, nie z mitu geniusza ani festiwalowego szablonu.
Wizualną intuicję daje Autoportret z pędzlem w dłoni Jacka Malczewskiego (1906) — symbolista maluje siebie z narzędziem twórcy w ręku — twarz i pędzel to podpis wizji. Autor odciska na dziele własny, niepodrabialny ślad — i tym jest kino autorskie. To jest sedno: autorstwo to osobiste spojrzenie wsparte rzemiosłem — pędzel w dłoni, nie poza.
Kanon. Korzenie tkwią w polskiej szkole filmowej i kinie moralnego niepokoju, lecz przełom dał nowy autorski głos. Paweł Pawlikowski „Idą” dostał Oscara, a „Zimną wojną” nagrodę reżyserską w Cannes — surowa czerń i biel, kwadratowy kadr. Jan Komasa „Bożym Ciałem” był w oscarowym finale; Holland i Smarzowski drążą historię i przemoc, Szumowska — ciało i wiarę. To nie szkoła lat pięćdziesiątych ani niepokój lat siedemdziesiątych, lecz renesans XXI wieku. Polski kanon: „Ida” Pawlikowskiego — minimalistyczna przypowieść, gdzie każdy kadr jest podpisem autora.
Pięć lekcji. Pierwsza: wyrasta z poprzedników — autorski głos stoi na ramionach polskiej szkoły filmowej (zobacz osobny artykuł o polskiej szkole filmowej). Druga: dziedziczy moralny niepokój — etyczne pytania lat 70. wracają w nowym kostiumie (zobacz osobny artykuł o kinie moralnego niepokoju). Trzecia: wizja potrzebuje systemu — bez PISF i koprodukcji odwaga rzadko trafia na ekran (zobacz osobny artykuł o systemie PISF). Czwarta: czyta naród przez klasykę i historię — autorzy wracają do literatury i przeszłości (zobacz osobny artykuł o adaptacjach polskiej klasyki). Piąta: rośnie z dokumentu — szkoła obserwacji i prawdy karmi fabułę (zobacz osobny artykuł o polskim dokumencie).
Pytanie warsztatowe: wróć do autoportretu, w którym malarz odciska na płótnie własną twarz, i zapytaj o swój pomysł: czy twoja „wizja” wyrasta z czegoś, co musisz powiedzieć, opanowanego rzemiosłem — czy to poza geniusza albo festiwalowy szablon w czerni i bieli? Autorstwo to podpis konieczny, nie kostium.