Mentor żyjący przez cały film odbiera bohaterowi możliwość, by stać się sobą. Dlatego archetypowy mentor zawsze odchodzi — i zawsze w odpowiednim momencie.
Słowo „mentor” pochodzi z Odysei: Mentor to opiekun Telemacha, w którego wciela się Atena, by prowadzić chłopca. Archetyp jest starszy: Sokrates dla Platona to pierwowzór mentora Zachodu — sam nie napisał nic, wiemy o nim z dialogów pisanych po tym, jak wypił cykutę. Bez śmierci mentora nie byłoby ucznia-mistrza. Mentor umiera, by uczeń mógł go internalizować.
Joseph Campbell nazwał ten archetyp nadprzyrodzoną pomocą — pomocnikiem, który zjawia się na początku podróży, daje narzędzie lub wiedzę i znika. Kanon filmowy domyka się idealnie. Gandalf dla Froda — „You shall not pass” to scena, w której mentor blokuje sobą przepaść, by uczeń poszedł dalej. Obi-Wan ginie z ręki Vadera w pierwszych Gwiezdnych wojnach, Dumbledore spada z wieży w szóstym tomie, a Mr. Miyagi, Mickey i Morpheus przekazują wiedzę i schodzą ze sceny.
Śmierć mentora ma cztery powody. Fabularny: dopóki mentor żyje, bohater nie musi działać sam, a widz nie czuje stawki. Psychologiczny: dorosłość to utrata przewodnika — naukę trzeba zinternalizować. Strukturalny: przekroczenie progu wymaga porzucenia świata zwykłego, do którego mentor należy. Mityczny: śmierć ojca-figury to uniwersalny rytuał przejścia, od Edypa po Króla Lwa.
Mentor nie zawsze umiera fizycznie: Yoda i Obi-Wan wracają jako duchy Mocy, Dumbledore mówi przez obraz — ale wszyscy są nieobecni operacyjnie, w decydujących scenach bohater jest sam. Wariacje bywają ciekawsze niż prototyp: Snape to mentor fałszywy, ujawniony jako prawdziwy po śmierci; Chuck McGill w Better Call Saul — mentor-prześladowca; Saruman — mentor, który zdradza.
Najtrudniejsza zasada brzmi: mentor musi zniknąć dokładnie wtedy, gdy bohater jest gotowy działać sam. Za wcześnie — bohater upada, widz traci nadzieję. Za późno — mentor odbiera bohaterowi rozwój, a finał staje się płaski.
Współczesny problem to wskrzeszanie mentorów dla franczyz: Yoda wraca, Obi-Wan dostaje serial, Dumbledore gra w prequelach — komercyjnie zrozumiałe, mitycznie rozwadniające. Im częściej mentor wraca, tym mniej jego śmierć kosztuje.
Warto odróżnić mentora od zwykłego sojusznika: sojusznik pomaga bohaterowi zrobić coś, mentor pomaga mu stać się kimś. Dlatego prawdziwa lekcja mentora nie jest informacją, lecz postawą — i sprawdza się dopiero wtedy, gdy nauczyciela już nie ma, a uczeń musi działać tak, jak działałby tamten. Scena, w której bohater w kryzysie robi to, czego nauczył go mentor, jest realnym dowodem, że archetyp spełnił swoją funkcję.
Pytanie warsztatowe: czy mentor w twojej fabule odchodzi z siłą, której bohater nie zapomni? Jeśli w trzecim akcie bohater nie tęskni za mentorem albo nie cytuje go w decydującej scenie, mentor nie spełnił swojej funkcji.