Mentor jest imieniem własnym. Nosi je stary przyjaciel Odyseusza, któremu ten zostawił dom przed wyprawą pod Troję. W Odysei pod jego postać wchodzi Atena i to ona wypycha Telemacha w podróż po ojca. Figura, od której wzięła nazwę cała rola, była więc od początku przebraniem.
Etymologia mówi o tej roli więcej niż setka poradników. Nauczyciel bywa w opowieści funkcją, którą ktoś przyjmuje na czas jednej podróży. Liczy się to, co po nim zostaje w uczniu, kiedy funkcja przestaje być obsadzona. Cały archetyp da się więc streścić jednym zdaniem o odejściu.
Filmowy kanon wypełnia ten wzór z uderzającą regularnością. Gandalf zastawia sobą most w Morii, żeby reszta Drużyny Pierścienia przeszła dalej. Obi-Wan ginie z ręki Vadera w Nowej nadziei, ledwie zdążywszy wskazać Luke'owi drogę. Dumbledore spada z wieży w Księciu Półkrwi dokładnie wtedy, gdy Harry musi zacząć radzić sobie bez niego.
Powody wyglądają różnie, a prowadzą w to samo miejsce. Dopóki mistrz jest pod ręką, bohater nie musi decydować sam, więc stawka pozostaje miękka. Widownia po cichu liczy wtedy, że nauczyciel wejdzie w ostatniej chwili i wszystko odkręci, a takie oczekiwanie zabiera scenie ciężar. Wejście w nowy świat wymaga porzucenia starego, do którego nauczyciel należy razem ze swoimi regułami. Pod tym leży najstarszy wzorzec, w którym syn zajmuje miejsce ojca dopiero po jego śmierci.
Mentor wcale nie musi ginąć — wystarczy, że w decydującej scenie jest nieosiągalny. Mickey z pierwszego Rocky'ego i pan Miyagi z Karate Kid dożywają napisów końcowych. Obaj mimo to schodzą z drogi w jedynym momencie, który się liczy, bo trener nie ma wstępu na ring ani na matę. Regulamin zawodów robi tu robotę, którą gdzie indziej wykonuje śmierć.
Warianty archetypu bywają ciekawsze od wzoru. J.K. Rowling kazała Severusowi Snape'owi przez siedem tomów Harry'ego Pottera grać wroga, a prawdę o nim odsłoniła dopiero po jego śmierci. Chuck McGill w Better Call Saul uczy młodszego brata prawa i równocześnie go miażdży. Damien Chazelle w Whiplash nie pozwolił mistrzowi odejść w ogóle, więc finał zamienia się w pojedynek zamiast w przyswojenie lekcji.
Najstarszy przykład tej mechaniki jest filozoficzny. Sokrates nie zostawił po sobie ani jednej zapisanej strony, a mistrzem Zachodu został w dialogach, które uczeń spisał po cykucie. Na obrazie Jacques'a-Louisa Davida Śmierć Sokratesa nauczyciel sięga po kielich spokojnie, a płaczą wyłącznie uczniowie. Platon zaczął pracę dopiero wtedy, gdy nie było już z kim rozmawiać.
Moment odejścia decyduje o tym, czy scena zadziała. Nauczyciel powinien zniknąć w chwili, gdy uczeń jest już zdolny do samodzielnego ruchu, i ani odcinka wcześniej. Współczesne kino ma z tym kłopot handlowy, bo martwych mistrzów opłaca się wskrzeszać. Jeden dostaje własny prequel, drugi wraca jako duch, i za każdym razem jego pierwsza śmierć znaczy odrobinę mniej.
Sojusznik pomaga bohaterowi coś zrobić, a mentor pomaga mu kimś się stać. Dlatego lekcja mistrza nigdy nie jest informacją, tylko postawą, i sprawdza się dopiero pod jego nieobecność. Dowodem na to, że rola została napisana, jest jedna scena po pogrzebie, w której uczeń w kryzysie robi to, co zrobiłby tamten. Bez niej zostaje sympatyczny staruszek, który zginął, żeby fabuła miała czym się wzruszyć.