Narrator retrospektywny opowiada z późniejszego punktu, znając już finał — dorosły o dzieciństwie, ocalały o katastrofie. Rozszczepia narratora na dwoje: ja przeżywające, które żyło po omacku, i ja narrujące, które opowiada je z perspektywy końca. To rozszczepienie jest silnikiem: narrujące ja zapowiada, barwi przeszłość ironią i daje dawnemu ja mądrość, której nie miało. Pułapka jest podwójna: z jednej strony narrator psujący finał — narrujące ja zdradza zbyt wiele, gasząc napięcie i ślepotę dawnego ja; gdy starszy głos wciąż sygnalizuje finał, tracimy dreszcz życia naprzód. Z drugiej zapomniany dystans — stawiasz ramę z przyszłości, lecz opowiadasz tak, jakby narrator wiedział tyle co dawne ja; postawa końca marnuje się, bez mądrości po fakcie. Sekret: graj rozszczepieniem świadomie — niech mądrość narrującego ja dodaje ironii i zapowiedzi, gdzie pogłębia, ale chroń ślepotę dawnego ja, byśmy żyli naprzód; ani narrator psujący finał, ani rama, która zapomina spojrzeć wstecz; moc tkwi w napięciu między tym, kto żył, a tym, kto już wie.
Wizualną intuicję daje Wspomnienie z Mortefontaine Camille'a Corota (1864) — zamglony pejzaż jeziora, malowany z pamięci, gdzie przeszłość mięknie pod wspomnieniem. Tym jest narracja retrospektywna — świat opowiadany z perspektywy końca, przez tego, kto już wie. To jest sedno: niech późniejsza wiedza barwi opowieść, nie odbierając jej dreszczu życia naprzód.
Kanon. Narracja retrospektywna to opowieść z perspektywy końca: narrator zna już finał i rozdziela się na ja przeżywające po omacku oraz ja narrujące, które patrzy wstecz. Ta odległość w czasie to forma dystansu, a refleksja narrującego ja zostawia wyraźny głos. Pamięć po latach bywa zawodna, bo barwi ją to, kim narrator się stał. Polski kanon: „Kronika wypadków miłosnych” Tadeusza Konwickiego — gdzie starsze, narrujące ja wędruje przez własną przedwojenną młodość, a dystans między pamiętającym a przeżywającym barwi sceny.
Pięć reguł. Pierwsza: to postawa, nie scena — retrospekcja przeskakuje w przeszłość, ten narrator opowiada całość z przyszłości (zobacz osobny artykuł o retrospekcji). Druga: rozszczepienie żyje w pierwszej osobie — ja przeżywające i ja narrujące to jedna osoba (zobacz osobny artykuł o pierwszej i trzeciej osobie). Trzecia: luka w czasie to dystans — odstęp między narratorem a zdarzeniami to dystans narracyjny (zobacz osobny artykuł o dystansie narracyjnym). Czwarta: mądrość po fakcie to silny głos — refleksja narrującego ja to wyraźny głos w tekście (zobacz osobny artykuł o głosie autorskim). Piąta: pamięć po latach bywa zawodna — to, kim narrator się stał, barwi jego wspomnienia (zobacz osobny artykuł o narratorze niewiarygodnym).
Pytanie warsztatowe: wróć do zamglonego pejzażu Corota i spójrz na swojego narratora: gdzie mądrość po fakcie dodaje ironii i zapowiedzi, a gdzie zdradza zbyt wiele i gasi napięcie? I czy chronisz ślepotę dawnego ja, byśmy żyli naprzód?