Scena a streszczenie to dwie prędkości narracji. Scena rozgrywa chwilę w czasie rzeczywistym — dialog, akcja, beat po beacie; jesteśmy tam. Streszczenie zwija odcinek — „przez trzy lata pracowała na nocną zmianę” — w paru zdaniach; jesteśmy o tym poinformowani. Sztuką jest rytm: rozegraj w scenie to, co ważne (starcie, decyzję, przełom), a zwiń w streszczenie tkankę łączną (rutynę, podróż, lata), żeby opowieść oddychała. Pułapka jest podwójna: z jednej strony wszystko sceną — dramatyzujesz wszystko, każdy posiłek i dojazd, więc opowieść nigdy się nie kurczy, a ważne sceny się nie wybijają; tempo pełznie. Z drugiej wszystko streszczeniem — streszczasz wszystko z dystansu, więc nic nie zostaje rozegrane, czytelnik nigdy nie jest tam, a najgorętsze chwile mijają jak fakt, nie jak przeżycie. Sekret: rozegraj w pełnej scenie nieliczne nośne chwile, a resztę zwiń w streszczenie — zwalniaj na tym, co ważne, mknij przez to, co nie; scena na szczyty, streszczenie na doliny.
Wizualną intuicję daje Aleja w Middelharnis Meinderta Hobbemy (1689) — aleja drzew wciąga wzrok w głąb: oko najpierw zatrzymuje się na bliskim detalu, potem mknie ku wsi w oddali. Tym są dwie prędkości narracji — zwalniasz na tym, co blisko, mkniesz przez to, co daleko. To jest sedno: dramatyzuj w pełnej scenie to, na czym oko ma stanąć, a resztę zwiń w streszczenie.
Kanon. Tryb narracji ma swoją regułę: scena rozgrywa chwilę w czasie rzeczywistym; streszczenie zwija odcinek w parę zdań; emfaza rodzi się z kontrastu, bo zwalniasz na ważnym i mkniesz przez resztę. Dopełnia ją dystans narracyjny, bo scena zbliża, a streszczenie oddala, oraz głos autorski, najgłośniejszy właśnie w zwijaniu czasu. Polski kanon: proza Jacka Dukaja — narracja, która zwija całe epoki w gęste streszczenie, by zaraz zanurzyć się w rozegranej w pełni scenie; bieg czasu reguluje jak oddech.
Pięć reguł. Pierwsza: scena zbliża, streszczenie oddala — tryb narracji to także regulacja dystansu (zobacz osobny artykuł o dystansie narracyjnym). Druga: przez czyje oczy — scena czy streszczenie zawsze płyną z jakiegoś punktu widzenia (zobacz osobny artykuł o punkcie widzenia). Trzecia: streszczenie niesie głos — w zwijaniu czasu najmocniej słychać narratora, scena go ukrywa (zobacz osobny artykuł o głosie autorskim). Czwarta: wszechwiedzący streszcza swobodnie — szeroka perspektywa łatwo mknie przez lata, a ograniczona zostaje w scenie (zobacz osobny artykuł o narratorze wszechwiedzącym). Piąta: tryb wiąże się z czasem — scena lubi teraźniejszość chwili, streszczenie spogląda wstecz na całość (zobacz osobny artykuł o czasie narracji).
Pytanie warsztatowe: wróć do alei z obrazu Hobbemy, gdzie oko zatrzymuje się na bliskim detalu, a potem mknie ku wsi w dali. Gdzie w twoim tekście dramatyzujesz pełną sceną, a gdzie zwijasz w streszczenie? Czy zwalniasz na szczytach, a mkniesz przez doliny?