Punkt widzenia i narracja
Narrator niewiarygodny: gdy nie można wierzyć opowiadającemu
Narrator niewiarygodny działa tylko wtedy, gdy odbiorca może sam złapać go za rękę. O powodach zniekształcenia, szerokości szczeliny i tropach zostawianych po drodze.
Punkt widzenia: czyimi oczami oglądamy film
Punkt widzenia w filmie to podział wiedzy między widza a postacie, a nie kąt kamery. Co kupuje perspektywa jednej głowy, a za co płaci szeroka wszechwiedza.
Retrospekcja: kiedy pomaga, a kiedy zabija tempo
Flashback w scenariuszu wyłącza pytanie o to, co będzie dalej. Działa tylko wtedy, gdy spłaca pytanie zadane przez teraźniejszość i wraca, zanim napięcie ostygnie.
Rama narracyjna: opowieść w opowieści
Rama narracyjna działa wtedy, gdy opowiadający ma powód, żeby mówić, a finał każe spojrzeć na niego inaczej. Boccaccio, Chaucer, Brontë i Duża ryba.
Narrator-świadek: gdy historię opowiada postać poboczna
Narrator-świadek opowiada w pierwszej osobie cudzą historię, więc o wszystkim decyduje jego stronniczość i własna stawka. Wielki Gatsby, Doktor Faustus, Hanna Krall.
Pierwsza czy trzecia osoba: wybór dystansu
Pierwsza czy trzecia osoba to decyzja o tym, jak blisko siedzi czytelnik i ile wolno mu wiedzieć. Salinger, Camus, Białoszewski, McCarthy.
Narrator wszechwiedzący: boski ogląd opowieści
Narrator wszechwiedzący widzi wszystkich naraz i wie więcej niż każdy bohater. Daje rozmach i ironię, a odbiera bliskość. To co innego niż przeskakiwanie między głowami.
Głos autorski: sygnatura, którą poznasz bez podpisu
Głos autorski to rozpoznawalny rytm zdań i sposób patrzenia, który wraca w każdym twoim tekście. Czym różni się od narracji i języka postaci oraz gdzie mieszka w scenariuszu.
Dystans narracyjny: jak blisko siadasz do bohatera
Dystans narracyjny to odległość między narracją a świadomością bohatera. Pokrętło, nie przełącznik: kręć nim świadomie, scena po scenie.
Narracja drugoosobowa: gdy bohaterem jesteś ty
Narracja drugoosobowa obsadza odbiorcę w roli bohatera. Kiedy druga osoba naprawdę pracuje, a kiedy jest tylko kostiumem zdjętym z pierwszej.
Narrator dziecięcy: świat oczami dziecka
Narrator dziecięcy widzi ostro i rozumie połowicznie, a resztę dopowiada czytelnik. Jak nie zrobić z dziecka małego dorosłego i przepuścić przez jego relację dorosły sens.
Efekt Rashomona: sprzeczne wersje jednego zdarzenia
Efekt Rashomona to jedno zdarzenie w kilku szczerych, wykluczających się relacjach. Czym różni się od narratora niewiarygodnego i od zwykłej wielości punktów widzenia.
Trzecia osoba ograniczona: jeden punkt widzenia
Trzecia osoba ograniczona trzyma narratora przy jednej świadomości i pozwala barwić świat jej językiem. Skąd bierze się jej siła i kiedy zamienia się w płaski meldunek.
Wielość punktów widzenia: zmienny POV
Wielość punktów widzenia prowadzi opowieść przez kilka postaci ogniskowych o osobnych głosach. Kiedy rotacja pogłębia historię, a kiedy rozbija ją na kawałki.
Narrator zza grobu: zmarły opowiada
Narrator zza grobu opowiada świat żywych, znając już własny koniec. Ten chwyt broni się wtedy, gdy śmierć kształtuje głos i ironię, a nie tylko zdobi retrospekcję.
Fokalizacja: przez czyje oczy patrzymy
Fokalizacja pilnuje w narracji różnicy między tym, kto scenę widzi, a tym, kto ją opowiada. Wybór soczewki decyduje, czy boimy się razem z bohaterem, czy za niego.
Mowa pozornie zależna (free indirect discourse)
Mowa pozornie zależna wpuszcza głos postaci w zdanie narratora, bez cudzysłowu i bez ramy z czasownikiem myślenia. Stąd jej ironia i stąd ryzyko, że szew zniknie.
Narracja epistolarna (listy i dziennik)
Narracja epistolarna opowiada historię samymi dokumentami z wnętrza fikcji, a piszący nie zna jeszcze zakończenia. Jak pisać listy i dziennik, żeby brzmiały prawdziwie.
Kamera obiektywna (narrator behawioralny)
Narrator behawioralny podaje tylko to, co widać i słychać, a wnętrze postaci czytelnik wyciąga sam z gestu. Kamera obiektywna w prozie i w scenariuszu.
Narrator zbiorowy (my)
Narrator zbiorowy mówi w imieniu wspólnoty, widzi wiele naraz i nie wchodzi do cudzej głowy. Jak dać grupie granicę i nie zgubić w niej pojedynczych twarzy.
Czas narracji (przeszły, teraźniejszy, przyszły)
Czas narracji ustawia dystans i napięcie. Przeszły daje kształt i cichą siatkę bezpieczeństwa, teraźniejszy odbiera jedno i drugie, przyszły działa w dawkach.
Narrator nie-ludzki (zwierzę, przedmiot, maszyna)
Narrator nie-ludzki ma inne zmysły i inną hierarchię ważności, więc opisany przez niego ludzki obyczaj odzyskuje dziwność. Zwierzę, przedmiot i maszyna jako głos opowieści.
Kamera subiektywna (subiektywny POV kamery)
Kamera subiektywna pokazuje świat oczami postaci, razem z jej uwagą, lękiem i ślepymi punktami. Kiedy ujęcie z pierwszej osoby odsłania, a kiedy męczy.
Strumień świadomości (stream of consciousness)
Strumień świadomości zapisuje myśl, zanim ta ułoży się w zdanie. Narratora już nie ma, więc czytelnik zostaje sam w cudzej głowie i potrzebuje w niej kotwic.
Przeskakiwanie między głowami (head-hopping)
Head-hopping to niezapowiedziane zejście w cudzą głowę w środku sceny. Wszechwiedza robi to samo, tylko jawnie, i dlatego czytelnik za nią nadąża.
Scena a streszczenie (tryb narracji)
Scena a streszczenie to dwie prędkości narracji. Scena rozgrywa chwilę takt po takcie, streszczenie zwija lata w jedno zdanie, a waga sceny bierze się z tego kontrastu.
Narrator retrospektywny (z perspektywy końca)
Narrator retrospektywny opowiada z perspektywy końca. Rozszczepia się na dwie osoby: tę, która szła przez zdarzenia po omacku, i tę, która już wie, jak to się skończyło.
Narrator naiwny (mądrzejszy czytelnik)
Narrator naiwny relacjonuje wiernie, ale nie rozumie, co relacjonuje, więc czytelnik widzi więcej niż on. Z tej różnicy biorą się ironia i zaufanie naraz.
Punkt widzenia a empatia (czyja głowa, tego strona)
Punkt widzenia a empatia: czyją głowę widz zamieszka, tego stronę weźmie. O tym, jak perspektywa po cichu rozdaje współczucie widowni.
Narrator intruzywny (wtrącający się): gdy głos mówi wprost do ciebie
Narrator intruzywny przerywa opowieść, żeby ocenić bohatera i zagadać czytelnika. Jawność jest tu decyzją o widoczności, a dobry wtręt przechyla sąd i nie prawi kazań.
Narracja gawędowa: jak pisać głos opowiadacza
Narracja gawędowa stoi na głosie opowiadacza, nie na fabule. Jak pisać mówiony rytm, dygresje i zwroty do słuchacza. Rzewuski, Leskow, Gombrowicz, Zemeckis.