Retrospekcja to najczęściej nadużywane narzędzie scenarzysty: kusi, bo pozwala „wyjaśnić” bohatera, a zwykle po prostu zatrzymuje film. Każde cofnięcie do przeszłości wyłącza pytanie „co będzie dalej?” — a to ono trzyma widza w fotelu. Dobra retrospekcja nie ilustruje życiorysu; spłaca konkretne pytanie, które zadała teraźniejszość, i wraca, zanim ostygnie napięcie. Pułapka to retrospekcja jako wykład: dziesięć minut dzieciństwa, żeby wytłumaczyć, czemu bohater boi się psów — akurat teraz zbędne.
Wizualną intuicję daje Orfeusz wyprowadzający Eurydykę z podziemi (Jean-Baptiste-Camille Corot, 1861, Museum of Fine Arts, Houston). Orfeusz dostał Eurydykę z powrotem pod jednym warunkiem: w drodze na górę nie wolno mu obejrzeć się za siebie. Corot maluje właśnie tę kruchą wspinaczkę — bohater prowadzi ukochaną ku światłu, lirę uniósł, wzrok wbił przed siebie. Wystarczy jedno spojrzenie wstecz, by stracić ją na zawsze — i Orfeusz, jak wiadomo, spojrzy. To jest sedno: retrospekcja jest jak ten zakazany rzut oka za siebie — bywa piękna i kusząca, ale w złym momencie traci to, co masz przed sobą.
Kanon. Chwyt jest stary jak epos: Odyseusz u Feaków opowiada własną przeszłość, więc Odyseja zaczyna się w środku, a tło dochodzi z retrospekcji. W kinie Casablanca cofa się do Paryża dokładnie wtedy, gdy musimy zrozumieć, czemu Rick i Ilsa nie mogą na siebie patrzeć — retrospekcja, która spłaca pytanie; Obywatel Kane to wręcz śledztwo złożone z cudzych wspomnień o zmarłym. Ostrzeżeniem bywają seriale, w których retrospekcja puchnie w manierę i gasi tempo. Polski kanon: Has w Jak być kochaną (1963) całą fabułę osadza we wspomnieniu kobiety lecącej samolotem — przeszłość tłumaczy każdy gest teraźniejszości; a Sanatorium pod Klepsydrą (1973) tego samego reżysera pozwala czasom przenikać się jak we śnie.
Pięć reguł. Pierwsza: wracaj tylko po to, by spłacić pytanie zadane w teraźniejszości — retrospekcja bez pytania to dygresja (zobacz osobny artykuł o zasiewie i spłacie). Druga: pokaż wspomnienie jako scenę z konfliktem, nie jako wykład — dramatyzuj, nie streszczaj (zobacz osobny artykuł o regule pokazuj, nie mów). Trzecia: najlepsza retrospekcja odsłania ranę stojącą za potrzebą bohatera, nie ciekawostkę z metryki (zobacz osobny artykuł o pragnieniu kontra potrzeba). Czwarta: teraźniejszość zostaje kręgosłupem — przeszłość jej służy, a nie przejmuje ster (zobacz osobny artykuł o strukturze trzech aktów). Piąta: retrospekcja to też wybór punktu widzenia — czyje to wspomnienie i czy pamięci można wierzyć (zobacz osobny artykuł o punkcie widzenia).
Pytanie warsztatowe: znajdź każdą retrospekcję i zadaj jej pytanie Orfeusza: czy to spojrzenie wstecz jest warte tego, że przestajemy iść naprzód? O co konkretnie pyta teraźniejszość tuż przed cofnięciem — i czy przeszłość to spłaca? Jeśli scena dalej działa, gdy wytniesz retrospekcję i wrzucisz jej sedno w jedno zdanie dialogu, to jej nie potrzebujesz. A jeśli bez niej pęka — zostaw, ale wróć, zanim Eurydyka zniknie.