Najtrudniejsza umiejętność w redakcji to nie poprawianie, lecz wiedza, kiedy przestać. Perfekcjonista dłubie bez końca: każde czytanie odsłania coś „do poprawy”, zmiany cofa za tydzień, scenariusz w kółko szlifuje, lecz nigdy nie kończy, nie wysyła, nie oddaje — jak Penelopa, która co noc pruje to, co utkała za dnia. Pułapka jest podwójna: z jednej strony zbyt wczesne „koniec” — odpuszczasz, gdy wciąż są realne dziury, bo finisz przeraża albo masz dość, i oddajesz tekst, który potrzebował jeszcze jednego przejścia. Z drugiej brak końca — wieczne dłubanie, cofane poprawki, przepolerowanie na śmierć; perfekcjonizm jako prokrastynacja w przebraniu, a scenariusz nie wychodzi z szuflady. Sekret: „skończone” to decyzja, nie odkrycie.
Wizualną intuicję daje Penelopa i zalotnicy Pinturicchia (ok. 1509, National Gallery) — siedzi przy wielkim krośnie wśród zalotników. Obiecała wybrać męża, gdy skończy całun — więc co noc skrycie pruła dzienną pracę, by nie skończyć nigdy. Pinturicchio namalował robotę, która z premedytacją nie ma końca — i tym właśnie bywa redakcja bez hamulca. To jest sedno: tkanie i prucie bez końca to nie doskonalenie, to ucieczka przed oddaniem dzieła.
Kanon. Stara maksyma głosi, że dzieła nigdy się nie kończy — co najwyżej porzuca (przypisują ją Leonardowi i Valéry'emu), a Voltaire dodawał, że lepsze bywa wrogiem dobrego. Filmowo przestrogą jest George Lucas, który latami przerabiał skończone „Gwiezdne wojny”: kolejne „wersje specjalne” poprawiały to, co działało, i często psuły. Polski kanon: Zbigniew Herbert cyzelował wiersze latami, ale w końcu je wypuszczał — wzór dyscypliny: szlifuj, póki rośnie, potem oddaj.
Pięć reguł. Pierwsza: patrz na malejący zwrot — pierwsze przejścia (struktura, postać, jasność) dają dużo; gdy poprawki maleją i cofasz wczorajsze, jesteś gotów (zobacz osobny artykuł o rewizji na zimno). Druga: odróżnij dziurę od gustu — duży problem (logika, struktura) wart jest pracy; przekładanie synonimów i przecinków to już gust, na którym łatwo utknąć (zobacz osobny artykuł o cyzelowaniu zdania). Trzecia: nie poleruj na śmierć — wieczne gładzenie ściera głos; żywy, lekko chropawy tekst bije wypolerowanego trupa, więc nie zabijaj skarbów z rozpędu (zobacz osobny artykuł o zabijaniu skarbów). Czwarta: nie pisz od zera w kółko — przepisywanie wszystkiego od nowa bywa ucieczką, nie naprawą; jeśli rdzeń działa, nie burz go po raz piąty (zobacz osobny artykuł o przepisaniu od zera). Piąta: postaw twardy koniec — termin, czytelnik, zasada „dwa przejścia i wysyłam”; perfekcjonizm bez hamulca karmi blok i prokrastynację (zobacz osobny artykuł o bloku twórczym).
Pytanie warsztatowe: spójrz na trzy ostatnie zmiany. Czy któraś łatała realną dziurę — czy tylko przekładała słowa, które i tak były dobre? I czy nie cofasz dziś tego, co zmieniłeś w zeszłym tygodniu? Jeśli krążysz, a nie wspinasz się, wpisz datę wysyłki w kalendarz i jej dotrzymaj.