Przebieg pod kątem tonu to osobne przejście redakcyjne nastawione tylko na ton — emocjonalny rejestr i „czucie” rzeczy (komiczne, mroczne, rzewne, serio). Czytasz całość z jednym pytaniem: czy ton się trzyma? Gdzie niechcący podskakuje — żart chybia w scenie żałoby, thriller zsuwa się w kamp, rejestr chwieje się między scenami? Ton jest umową z widzem, jak ma się czuć, więc niespójny dezorientuje; ale lekarstwem nie jest jednostajność. Pułapka jest podwójna: z jednej strony huśtawka tonu — rejestr szarpie bez przygotowania (gag wpada w prawdziwy ból, komedię nagle tnie mrok), więc widz nie wie, śmiać się czy płakać, i traci zaufanie. Z drugiej monoton — pilnując spójności, zeszlifowujesz światłocienie do jednej nuty: komedia bez ciemności, dramat bez oddechu, sam lament. Sekret: napraw kręgosłup — jeden nadrzędny rejestr, który trzyma całość — a zarazem ochroń celową, przygotowaną modulację (kontrast, ulgę, pociemnienie, które zasiałeś); ani huśtawka, ani monoton.
Wizualną intuicję daje Nokturn: błękit i złoto Jamesa Whistlera (ok. 1872) — cały obraz trzyma jedna tonacja, błękit z nutą złota, a most i rzeka roztapiają się w spójnym nastroju (Whistler mówił, że maluje „harmonię barwy”, nie portret mostu). Tym jest przebieg pod kątem tonu — pilnujesz jednego rejestru, który spaja całość. To jest sedno: czytaj tekst jak nokturn — czy brzmi w jednym tonie, z modulacją, ale bez fałszu.
Kanon. Przebieg pod kątem tonu ma swoją mądrość: redaktor czytający wyłącznie „na czucie”; zasada, że ton to umowa z widzem — ustaw go wcześnie i dotrzymaj; tragikomedia, która zasługuje na przeskoki, bo je przygotowuje. Stara prawda: nawet mroczna rzecz potrzebuje oddechu, a lekka — ciężaru. Dopełnia go przebieg pod kątem spójności (logika) i przebieg pod kątem klarowności. Polski kanon: „Historie miłosne” Jerzego Stuhra — tragikomedia, w której śmiech i gorycz trzymają się w jednym, spójnym tonie, a żaden nie wytrąca drugiego.
Pięć reguł. Pierwsza: czytaj tylko na czucie — przejdź tekst raz, na świeżo i na zimno, pytając wyłącznie: czy ton się trzyma? (zobacz osobny artykuł o czytaniu na zimno). Druga: ton to nie logika — to nie przebieg pod kątem spójności fabuły; tu pilnujesz rejestru, nie ciągłości zdarzeń (zobacz osobny artykuł o przebiegu pod kątem spójności). Trzecia: ton to poziom wysoki — napraw rejestr, zanim zaczniesz cyzelować zdania; robota makro, nie mikro (zobacz osobny artykuł o poziomach redakcji). Czwarta: najpierw znajdź zgrzyty — zdiagnozuj, gdzie ton podskakuje (chybiony żart, nagły mrok), zanim cokolwiek tkniesz (zobacz osobny artykuł o diagnozie przed przeróbką). Piąta: rób go w serii z innymi — przebieg pod kątem tonu idzie obok przebiegu pod kątem tempa i klarowności, każdy z jednym zadaniem (zobacz osobny artykuł o przebiegu pod kątem tempa).
Pytanie warsztatowe: wróć do tonalnej harmonii u Whistlera i przeczytaj swój tekst tylko na ton: gdzie rejestr podskakuje bez przygotowania — i czy to zgrzyt, czy zasiana wcześniej modulacja? I czy, równając ton, nie zeszlifowałeś przy okazji wszystkich świateł i cieni?