Spec scenariusza prawie nigdy nie sprzedaje się od ręki. Pierwsza umowa to zwykle opcja: producent płaci (często niedużą) opłatę za wyłączne prawo, by przez ustalony czas — rok, półtora — rozwijać projekt i montować finansowanie, z ustaloną z góry ceną wykupu, jeśli zdąży go uruchomić. Jeśli nie zdąży, prawa wracają do ciebie, a opłatę zachowujesz. Opcja to dzierżawa praw na czas, nie sprzedaż. Zasady różnią się między krajami i umowami — to mapa pojęć, nie porada prawna; konkretny kontrakt pokaż prawnikowi. Pułapka to myślenie, że sprzedaż następuje od razu — albo podpisanie długiej, darmowej opcji, która wiąże scenariusz na lata bez ruchu.
Wizualną intuicję daje Wiejski prawnik (Pieter Brueghel Młodszy, ok. 1615–20). Ciasna kancelaria pęka od papierów: petenci tłoczą się z dokumentami i drobnymi podarkami, a prawnik w czepcu przyjmuje je z kamienną twarzą, otoczony stertami akt na kołkach i półkach. Cała sprawa toczy się nie na scenie, lecz w pismach, prośbach i pieczęciach. To jest sedno: zanim twoja historia stanie się filmem, musi przejść przez taki stół — przez umowy, opcje i drobny druk, których łatwo nie doceniać, dopóki nie podpisze się czegoś nieodwracalnego.
Kanon. Prawa do historii potrafią żyć własnym życiem, długo po podpisaniu umowy. Opowiadania Philipa K. Dicka były wielokrotnie ekranizowane — Blade Runner, Pamięć absolutna, Raport mniejszości — a autor zmarł, zanim pierwszy z tych filmów wszedł na ekrany. W Hollywood bywa odwrotnie: Joe Eszterhas sprzedał scenariusz Nagiego instynktu jako spec za rekordową wówczas sumę — gotowy tekst potrafi pójść od ręki za ogromne pieniądze. Polski kanon: powieści Remigiusza Mroza o mecenas Chyłce zostały objęte opcją i przerobione na popularny serial — dowód, że i nad Wisłą prawa do książki bywają walutą.
Pięć reguł. Pierwsza: opcja to nie sprzedaż — to czasowa dzierżawa praw, która po terminie wraca; ta pierwsza umowa pojawia się zwykle dopiero, gdy coverage otworzy drzwi (zobacz osobny artykuł o coverage). Druga: prawa autorskie masz z chwilą zapisu — ale żeby zekranizować cudze dzieło, musisz najpierw kupić prawa do pierwowzoru (zobacz osobny artykuł o adaptacji powieści). Trzecia: to, co producent rezerwuje, to twoja historia — a tym, co realnie sprzedaje projekt, jest jej logline (zobacz osobny artykuł o loglinie). Czwarta: opcji nie kupuje sam tekst, lecz obietnica filmu — dlatego liczy się pitch (zobacz osobny artykuł o pitchu). Piąta: zadbaj o datowany zapis dzieła i czytaj umowę, zanim podpiszesz — okres opcji, opłatę, cenę wykupu, zakres (zobacz osobny artykuł o formacie scenariusza).
Pytanie warsztatowe: zanim podpiszesz cokolwiek pod swój scenariusz, rozpisz to jak urzędnik z obrazu Brueghla: na jak długo oddajesz prawa, za ile, jaka jest cena wykupu i co wchodzi w pakiet — sequele, inne media, twoje nazwisko w czołówce? A jeśli to adaptacja — czy masz na piśmie prawa do pierwowzoru, zanim w ogóle zaproponujesz komuś projekt?