Opcja nie jest sprzedażą scenariusza i sama z siebie w nią nie przechodzi. To wynajem wyłączności na czas określony, po którym prawa wracają do autora. Podpis wygląda w obu przypadkach podobnie i właśnie dlatego debiutanci mylą te dwie umowy.
Umowa opcji ma trzy liczby i to one decydują o wszystkim. Pierwsza to czas wyłączności, zwykle rok albo półtora, czasem z prawem przedłużenia za dopłatą. Druga to opłata, którą producent wnosi od razu i której już nie odzyska. Trzecia to cena wykupu, ustalona z góry na wypadek, gdyby film naprawdę ruszył. Prawa przechodzą dopiero przy zapłacie tej trzeciej kwoty, a dzień podpisu nie przenosi jeszcze niczego.
Producent bierze opcję, bo w chwili rozmowy nie ma pieniędzy na kupno i jeszcze nie wie, czy je zdobędzie. Musi natomiast pokazać każdemu, kogo prosi o finansowanie, że nikt inny nie zrobi tego samego filmu. Bez udokumentowanej wyłączności instytucja nie rozpatrzy wniosku, koproducent nie usiądzie do rozmowy, a ubezpieczyciel nie wystawi polisy. Opcja jest więc tanim sposobem na kupienie sobie prawa do szukania pieniędzy.
Obok opcji funkcjonuje umowa słabsza, którą łatwo z nią pomylić. Producent nie dostaje w niej wyłączności, a jedynie zgodę na pokazywanie projektu potencjalnym nabywcom przez określony czas. Zwykle nic nie płaci z góry, a autor zachowuje swobodę rozmawiania z innymi. Bywa to rozsądny układ z kimś, kto ma realne wejścia, i bywa sposobem na związanie tekstu bez wydania złotówki.
Dorota Masłowska wydała Wojnę polsko-ruską pod flagą biało-czerwoną jako powieść, a ekranizacja przyszła kilka lat po niej. Zanim taka produkcja ruszy, ktoś musi mieć prawa do książki, a nie tylko do scenariusza, który na jej podstawie powstał. Prawa do pierwowzoru są osobnym pakietem i osobną umową z wydawcą albo autorem. Scenarzysta, który adaptuje cudzy tekst bez tej zgody, trzyma w ręku dokument bez wartości handlowej.
Polskie prawo autorskie stawia przy tym kilka twardych warunków. Przeniesienie autorskich praw majątkowych i licencja wyłączna wymagają formy pisemnej pod rygorem nieważności, więc ustalenie mailowe po prostu nie istnieje. Umowa obejmuje wyłącznie te pola eksploatacji, które zostały w niej wymienione, a pól nieznanych w chwili podpisu objąć się nie da. Osobnej zgody wymaga też wykonywanie praw zależnych, czyli przerabianie twojego tekstu przez kogoś innego.
Najgroźniejsza konstrukcja to opcja długa, darmowa i cicho odnawiana. Tekst leży wtedy latami u kogoś, kto nic z nim nie robi, a autor nie może go nikomu pokazać. Ustawa zostawia tu jedną furtkę, bo licencję udzieloną na dłużej niż pięć lat uważa się po tym okresie za udzieloną na czas nieoznaczony, a więc wypowiadalną. Rozsądniej jednak wpisać termin do umowy, niż liczyć na przepis ratunkowy.
Wygaśnięcie opcji wygląda niepozornie i bywa najlepszą wiadomością w całej tej historii. Prawa wracają do autora automatycznie, opłata zostaje w jego kieszeni, a scenariusz ma za sobą rok pracy z producentem i cały plik uwag. Ten sam tekst idzie potem do następnej firmy jako rzecz, którą ktoś już raz chciał. Naprawdę traci wyłącznie ten, kto podpisał umowę bez terminu — jego opcja nie wygaśnie nigdy.