Piramida Freytaga to klasyczny model dramatu w pięciu aktach: ekspozycja, wzrost, kulminacja, spadek, rozwiązanie. Gustav Freytag opisał go w 1863 roku, patrząc na pięcioaktową tragedię Szekspira, i ułożył napięcie w łuk: wspinaczka ku szczytowi, potem zejście. Sercem modelu jest kulminacja pośrodku, z pełnym aktem opadania po niej — i to różni piramidę od trójaktu, który szczyt stawia bliżej końca. Pułapka jest podwójna: z jednej strony sztywny pięcioakt — bierzesz piramidę za szablon i wpychasz każdą historię w pięć aktów z kulminacją na środku, choć chce szczytu późno; mylisz model tragedii z prawem natury. Z drugiej lekceważenie łuku — odrzucasz Freytaga jako staroć i gubisz logikę wzrostu i opadania: napięcie nie narasta, nie ma kulminacji ani przemyślanego zejścia, jest płaski ciąg zdarzeń. Sekret: traktuj piramidę jak soczewkę, nie klatkę — rozumiej łuk wzrostu i opadania, prowadź akcję ku realnej kulminacji i pozwól zejściu ją spłacić, ale liczbę aktów i miejsce szczytu dopasuj do tej historii, nie diagramu.
Wizualną intuicję daje Góry Skaliste, Szczyt Landera Alberta Bierstadta (1863) — z doliny wzrok wspina się ku wierzchołkowi, by potem zejść drugim stokiem. Akcja wznosi się do szczytu i z niego opada — i tym jest piramida Freytaga. To jest sedno: ekspozycja u podnóża, wzrost po stoku, kulminacja na szczycie, potem zejście.
Kanon. Freytag oparł piramidę na „Poetyce” Arystotelesa (początek, środek, koniec, perypetia) i pięcioaktowej tradycji. Wzorcem są tragedie Szekspira: zwrot w III akcie, opadanie w IV, katastrofa w V — „Makbet” wspina się do władzy i z niej spada. To nie trójakt ani lista beatów Save the Cat, lecz symetryczny łuk tragedii. Polski kanon: „Balladyna” Słowackiego — pięcioaktowa tragedia, w której wspinaczka po koronę prowadzi na szczyt, a potem wprost ku katastrofie.
Pięć reguł. Pierwsza: odpal siłę napędową wcześnie — po ekspozycji szybko uruchom napięcie; to moment incydentu inicjującego (zobacz osobny artykuł o incydencie inicjującym). Druga: wiedz, gdzie pada szczyt — w piramidzie szczyt jest w środku, w trójakcie bliżej końca; wybierz świadomie (zobacz osobny artykuł o strukturze trzech aktów). Trzecia: kulminacja to wierzchołek — najwyższy punkt łuku, zwrot losu bohatera; często w połowie (zobacz osobny artykuł o zwrocie w połowie). Czwarta: nie urywaj po szczycie — daj akt opadania: konsekwencje, domino ku katastrofie, moment, gdy wszystko stracone (zobacz osobny artykuł o „wszystko stracone”). Piąta: rozwiązanie musi spłacić wzrost — finał — katastrofa lub ocalenie — to rozładowanie całej wspinaczki, nie doczepka (zobacz osobny artykuł o kulminacji i przesileniu).
Pytanie warsztatowe: spójrz na samotny szczyt, który wznosi się i opada, i nałóż go na swoją historię: gdzie jest wierzchołek — czy napięcie wspina się ku niemu, a potem schodzi, spłacając drogę? A może wepchnąłeś materiał w pięć aktów na siłę albo nie zbudowałeś łuku? Piramida to soczewka, nie szablon.