Struktura nielinearna to opowiadanie całości poza chronologią — nie pojedynczy przeskok wstecz, lecz kręgosłup filmu. Zdarzenia wydarzyły się w jakiejś kolejności; ty wybierasz inną: odwróconą, przetasowaną albo rozbitą tak, że widz sam składa oś czasu. Jedyny dobry powód: forma ma znaczyć — nieporządek musi robić to, czego porządek nie umie: wsadzić nas w rozbitą pamięć bohatera albo zataić przyczynę, by skutek uderzył pierwszy. To forma najbardziej kusząca i najczęściej nadużywana: dla sensu jest objawieniem, dla nowinki — talią przetasowaną bez powodu. Test: jeśli ułożysz sceny chronologicznie i nic nie tracisz, nieporządek był ozdobą. Pułapka jest podwójna. Z jednej strony tasowanie dla efektu: łamiesz czas dla atrakcji, a układanka bez wartości podmienia uczucie na spryt. Z drugiej chaos bez kotwic: bez drogowskazów widz nie wie, kiedy jest, dezorientacja udaje głębię, a nić emocji pęka. Sekret: łam czas tylko, gdy nieporządek coś znaczy, i okup to panowaniem — zakotwicz każdy fragment, uczyń zeń osobną scenę, a przetasowanie zachowaj na finał, który przeramuje całość.
Wizualną intuicję daje Ogród rozkoszy z labiryntem Lodewijka Toeputa (ok. 1580) — w sercu ogrodu wije się żywopłotowy labirynt o krętych ścieżkach, w którym łatwo zabłądzić. Kręta droga, ale wiesz, gdzie jesteś — i tym jest nieliniowość. To jest sedno: możesz wodzić widza w tę i z powrotem w czasie, o ile utrzyma orientację — inaczej zgubi się w żywopłocie.
Kanon. Christopher Nolan w „Memento” opowiada wstecz, by zamknąć nas w amnezji bohatera; Quentin Tarantino w „Pulp Fiction” tasuje rozdziały, które się rymują i wskrzeszają postać widzianą wcześniej martwą. To nie retrospekcja, nie efekt Rashomona ani in medias res — to architektura całości. Polski kanon: „Jak daleko stąd, jak blisko” Konwickiego, w którym chronologia rozpływa się w pamięci i śnie.
Pięć reguł. Pierwsza: forma ma znaczyć — tasuj czas tylko, gdy nieporządek robi to, czego linearność nie umie; inaczej po kolei (zobacz osobny artykuł o strukturze trzech aktów). Druga: zakotwicz każdy fragment — widz musi wiedzieć, kiedy jest: plansze, zmiana wyglądu, powracający przedmiot (zobacz osobny artykuł o in medias res). Trzecia: każdy kawałek to scena — fragment ma działać sam i posuwać składanie całości (zobacz osobny artykuł o ośmiu sekwencjach). Czwarta: splataj wątki, nie gub nici — przy przeplocie pilnuj emocjonalnej nici, by widz wiedział, co się liczy (zobacz osobny artykuł o wątku głównym i pobocznym). Piąta: ostatni element przeramuj całość — najmocniejsze układy chowają kawałek, który na końcu zmienia sens (zobacz osobny artykuł o ostatnim obrazie).
Pytanie warsztatowe: wróć do ogrodowego labiryntu, w którym kręta droga wciąż pozwala wiedzieć, gdzie jesteś, i zapytaj o swoją opowieść: czy łamiesz czas, bo nieporządek coś znaczy — czy dla efektu? Gdybyś ułożył sceny po kolei, czy coś byś stracił? Czy dałeś widzowi drogowskaz, by wiedział, kiedy jest?