Wojna jest najgłośniejszą rzeczą, jaką można wstawić do opowieści, i najłatwiejszą do wydrążenia. Wystarczy pokazać ogrom starcia i zapomnieć, kto za nie płaci.
Wojna oglądana z góry jest wydarzeniem niemal geologicznym. Albrecht Altdorfer stłoczył na Bitwie pod Issos tysiące żołnierzy pod płonącym niebem w mrowie, w którym nie sposób rozróżnić ani jednej twarzy. Widok robi wrażenie przez jedno popołudnie i nie zostawia po sobie nic, bo nikt nie żałuje mrowia. Sama skala nie wzrusza nikogo, bo kronika wojenna kończy się na liczbach.
Lew Tołstoj w Wojnie i pokoju opisał to samo pole z drugiej strony. Pierre wchodzi na Borodino jak turysta i nie rozumie z bitwy zupełnie nic, bo z poziomu ziemi nie widać planu, tylko dym, krzyk i przypadek. Generał kreśli strzałki na mapie — żołnierz ich nigdy nie zobaczy. Chaos jest u niego normalnym stanem pola bitwy. Kto pisze wojnę, w każdej scenie wybiera jedną z tych dwóch wysokości.
Cenę widać dopiero na jednej twarzy. Erich Maria Remarque w Na Zachodzie bez zmian zamyka całą wojnę w chłopcu, który ginie w dniu tak spokojnym, że komunikat z frontu nie ma o czym donieść. Zofia Nałkowska w Medalionach oddała głos pojedynczym świadkom i nie dołożyła do tego ani jednej statystyki. Czytelnik zapamiętuje jedno nazwisko i dopiero po nim liczy resztę. Żadna z tych scen nie potrzebuje wielkiej bitwy w tle.
Zaczynać trzeba jednak od przyczyny, którą da się nazwać bez odwoływania się do zła. Ludzie biją się o ziemię, o dostęp do wody, o niespłacone długi, o tron po bezdzietnym królu. Najazd uzasadniony wyłącznie złym charakterem najeźdźcy zostawia czytelnika bez jednego pytania na następne trzysta stron. Wojna zaczyna się zawsze od czyjegoś rachunku. Przyczyna jest w gruncie rzeczy sprawozdaniem z tego, jak działa twój świat.
Warto też wiedzieć, kto właściwie stoi w szeregu. Pobór, najemnik i zawodowa armia dają trzy zupełnie różne wojska. Chłop wzięty z pola myśli o żniwach, najemnik o wypłacie, a oficer o karierze po wojnie. Ten sam rozkaz zostaje w każdym z tych przypadków wykonany inaczej, a rozsypują się te wojska z zupełnie innych powodów.
Twarda logika świata rozstrzyga potem, jak ta wojna wygląda. Armia idzie tam, gdzie da się ją nakarmić, i staje, kiedy kończy się pasza dla koni. Przez większość dziejów więcej żołnierzy zabierała czerwonka niż nieprzyjaciel. Oblężenia rozstrzygał zwykle stan spichlerza. Wojsko, które maszeruje przez pustkowie tydzień i przybywa wypoczęte, unieważnia geografię narysowaną w poprzednim rozdziale.
Najciekawsze zaczyna się jednak po ostatniej bitwie. Joe Abercrombie w Bohaterach rozpisał trzy dni walki o jedno wzgórze, które na koniec zostaje w tych samych rękach co przedtem, tyle że kilkuset ludzi już nie ma. Po takim zwycięstwie rachunek nie różni się od rachunku klęski. Kraj po dużej wojnie ma inną demografię, inne ceny i inne granice.
Nic z tego nie kończy się w dniu podpisania pokoju. Ktoś musi odbudować most, pochować zmarłych, spłacić dług zaciągnięty na najemników i znaleźć zajęcie dla ludzi, którzy przez sześć lat umieli już tylko jedno. Opowieść urwana na zwycięskiej szarży odcina się dokładnie w miejscu, w którym świat robi się ciekawy. Weterani wracają wtedy do kraju, który przez ten czas nauczył się radzić bez nich.