Przejdź do treści
Postać i bohaterowie

Postać i bohaterowie

Pragnienie a potrzeba: czego chce bohater, a czego potrzebuje

3 min czytania · Redakcja 1draft.pl

Nicolas Poussin, Midas i Bachus, ok. 1630, Alte Pinakothek - frygijski król Midas w niebieskiej szacie i żółtym płaszczu klęczy na jednym kolanie i z błagalnym gestem zwraca się do stojącego obok Bachusa, prosząc, by odebrał mu dar zamieniania wszystkiego w złoto; bóg trzyma w dłoni czarę, drugą rękę wyciąga ku cierpiącemu królowi, a w pobliżu spoczywa Sylen i odpoczywają inne postacie na tle pogodnego pejzażu
Nicolas Poussin, Midas i Bachus (ok. 1630), Alte Pinakothek. Król błaga, by cofnąć dar, o który prosił - dostał, czego chciał, a ginie, bo nie tego potrzebował. Wizualny język pragnienia kontra potrzeby. Źródło: Wikimedia Commons · Public Domain (PD-Art)

Pragnienie a potrzeba to fundament budowy postaci. Pragnienie (want) jest świadome, zewnętrzne i konkretne — wygrać mistrzostwo, zdobyć awans, pomścić brata — i napędza fabułę. Potrzeba (need) jest nieuświadomiona i wewnętrzna — prawda, którą musi przyjąć, by stać się pełnym: akceptacja, więź, pokora — i napędza łuk oraz temat. Sztuka w tym, że oba się rozchodzą: bohater goni pragnienie, a często musi je stracić, by zyskać potrzebę. Pułapka jest podwójna: samo pragnienie — jest cel i akcja, ale bohater niczego się nie uczy, więc historia jest pusta; albo sama potrzeba bez pragnienia — „ma się odnaleźć”, lecz nie ma czego gonić. A gdy zrównasz jedno z drugim albo wyłożysz potrzebę wprost, znika i napięcie, i podtekst.

Wizualną intuicję daje Midas i Bachus Nicolasa Poussina (ok. 1630, Alte Pinakothek) — frygijski król klęczy i błaga Bachusa, by cofnął dar, o który sam prosił — zamianę w złoto wszystkiego, czego dotknie. Poussin uchwycił chwilę, gdy spełnione pragnienie okazuje się klęską — Midas dostał, czego chciał, a ginie, bo nie tego potrzebował. To jest sedno: pragnienie to złoto, po które bohater wyciąga rękę; potrzeba to chleb, którego złoto mu nie da.

Kanon. Podręcznikowym przykładem jest „Obywatel Kane”: Kane zdobywa majątek, władzę i pałac — wszystko, czego pragnął — a brak mu miłości i dzieciństwa, których naprawdę potrzebował („Rosebud”). Filmowo to silnik tysiąca historii: pragnienie ciągnie fabułę, potrzeba ją uczłowiecza. Polski kanon: Jacek Soplica z „Pana Tadeusza” — młodzieńcze pragnienie miłości i zemsty obróciło się w ruinę, a potrzebę odkupienia spełnia dopiero jako pokorny ksiądz Robak.

Pięć reguł. Pierwsza: rozdziel pragnienie od potrzeby — pragnienie jest świadome i konkretne (zdobyć, wygrać) i napędza fabułę; potrzeba jest nieuświadomiona, wewnętrzna i napędza łuk (zobacz osobny artykuł o łuku postaci). Druga: skaza trzyma bohatera przy pragnieniu — kłamstwo, w które wierzy, każe mu gonić nie to, co trzeba; potrzeba to prawda, której się boi (zobacz osobny artykuł o skazie bohatera). Trzecia: niech się rozejdą — gdy pragnienie i potrzeba to jedno, nie ma napięcia ani przemiany; rozsuń je tak, by finał zmusił do wyboru między nimi (zobacz osobny artykuł o strukturze trzech aktów). Czwarta: potrzeby nie wygłaszaj — pokazuj ją w czynach i pęknięciach; niewypowiedziana pracuje mocniej (zobacz osobny artykuł o subtekście). Piąta: wyjątek: bohater stały — niektórzy już znają swoją prawdę i to świat zmienia się wokół nich; pragnienie i potrzeba dalej działają, lecz bohater się nie zmienia (zobacz osobny artykuł o postaci, która się nie zmienia).

Pytanie warsztatowe: o swoim bohaterze odpowiedz w dwóch zdaniach: czego chce, a czego naprawdę potrzebuje, choć jeszcze o tym nie wie? Jeśli brzmią tak samo, nie masz łuku — masz Midasa, który nie wie, że złoto to nie chleb. Rozsuń je i sprawdź, co wybierze w finale.