W okupowanej Polsce lekcja historii mogła się skończyć obozem, a lekcje i tak się odbywały. Tajne komplety uczyły po kilkoro dzieci w prywatnych mieszkaniach, bo okupant zostawił Polakom szkołę powszechną i zawodową, a resztę zabrał. Ludzie nie ryzykują życia dla informacji. Ryzykują dla prawa do wiedzy, a to zupełnie inna rzecz.
Świat opisuje nie suma tego, co wie, tylko obieg tej wiedzy. Kto ma prawo się uczyć, kto ma prawo nauczać, komu się odmawia i pod jakim pretekstem. Odmowa prowadzi dalej niż zgoda, bo ktoś ją kiedyś podpisał i miał w tym swój interes. Za każdym zamkniętym archiwum stoi konkretne nazwisko.
Groźniejszy od zakazu jest świat bez zakazów. Wszyscy umieją czytać, nic nie jest strzeżone ani zapomniane, a każdy fakt leży dostępny na zawołanie. Autor kasuje w ten sposób najstarszą przewagę, jaką ludzie mieli nad sobą nawzajem, a potem dziwi się, że jego uczeni nie mają o co się spierać.
Pismo i mowa działają odmiennie i warto je rozdzielić. To, co spisane, trwa dłużej niż autor i z czasem obrasta autorytetem, bo kolejne pokolenia przepisują je bez sprawdzania. To, co żyje wyłącznie w ustach mistrza, umiera razem z nim, więc każde pokolenie musi zdobywać je od nowa. Gildia przekazująca receptury z ust do ust chroni je lepiej niż zamek, ale traci wszystko przy jednej zarazie.
Bolesław Prus w Faraonie zbudował całą intrygę na tym, kto zna kalendarz nieba. Kapłani wiedzą, kiedy nastąpi zaćmienie, i zachowują tę wiedzę na moment, w którym tłum stoi już pod świątynią. Kilka minut wystarcza, żeby rachunek astronomiczny stał się narzędziem władzy, a tłum rozchodzi się przekonany, że oglądał gniew bogów.
Umberto Eco w Imieniu róży zamknął niebezpieczną księgę w labiryncie biblioteki i kazał ludziom ginąć za dostęp do niej. Zagadka kryminalna jest tam tylko wierzchnią warstwą, bo pod spodem toczy się spór o to, komu wolno czytać. Zakazany tekst potrafi udźwignąć fabułę lepiej niż zakazana broń.
Wiedzę można też stracić hurtem. Ray Bradbury w 451 stopniach Fahrenheita wypalił druk z całego państwa, więc ostatnią biblioteką zostają ludzie uczący się jednej książki na pamięć. Świat, który zapomniał, jak działa jego własna technologia, żyje wśród przedmiotów, których już nie rozumie, a to napędza fabułę mocniej niż zwykły niedostatek.
Groźna wiedza powinna zostawiać ślad na tym, kto po nią sięga. Uczeń, który poznał prawdziwe imię rzeczy, nie może już udawać, że go nie zna. Mistrz, który go tego nauczył, bierze na siebie część odpowiedzialności za wszystko, co uczeń zrobi z tym dalej. Nauka, po której obie strony wychodzą takie same, jak weszły, jest zwykłym przekazywaniem informacji.
Kto trzyma zbiory, ten rozstrzyga, do czego reszta ma w ogóle dostęp, więc biblioteka przestaje być tłem i robi się orężem. Pożar takiego zbioru jest w opowieści zdarzeniem cięższym od przegranej bitwy, bo bitwę da się kiedyś odegrać na nowo, a spalonego rękopisu nie.
Cały ten obieg spina zwykle jedna rozmowa mistrza z uczniem. Kto uczy, ten wybiera następcę i rozstrzyga, co przetrwa po nim. Kto odmawia nauki, ten wydaje na kogoś wyrok — tylko rozłożony na dwadzieścia lat. Obie decyzje zapadają w cztery oczy i nie trafiają do żadnego rejestru.